Urodził się 23 kwietnia 1939 roku w Wierzchowiskach k. Janowa Lubelskiego. Po ukończeniu Liceum Biskupiego w Lublinie w 1956 roku rozpoczął formację w Wyższym Seminarium Duchownym w Lublinie i studia na Wydziale Teologicznym KUL. Uzyskał magisterium z teologii, broniąc w 1964 roku pracę, poświęconą biskupowi diecezjalnemu chełmskiemu Stanisławowi Jackowi Święcickiemu, napisaną pod kierunkiem ks. prof. Mieczysława Żywczyńskiego.

Święcenia kapłańskie przyjął 10 czerwca 1962 roku z rąk biskupa Piotra Kałwy. Pracował jako wikariusz w parafii św. Tomasza Apostoła w Zamościu (1962-1963) oraz w parafii św. Pawła w Lublinie (1963-1965). W latach 1964-1968 podjął studia na Wydziale Filozofii KUL, zwieńczone magisterium z filozofii. Po zakończeniu studiów przez rok pracował jako wikariusz w parafii św. Mikołaja w Hrubieszowie.

W 1969 roku rozpoczął pracę na stanowisku asystenta w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. W 1972 roku uzyskał stopień doktora i objął stanowisko adiunkta, a w roku 1980 – stopień doktora habilitowanego. Od 1982 roku był docentem przy Katedrze Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej Wydziału Filozofii. W 1989 roku został profesorem i kierownikiem Katedry Historii Filozofii w Polsce na Wydziale Filozofii KUL, którą kierował do roku 2006. W 1992 roku został profesorem zwyczajnym. Szczególnym przedmiotem jego zainteresowań naukowych stała się historia filozofii późnego średniowiecza.

W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim pełnił funkcje: kierownika Sekcji Filozofii Teoretycznej Wydziału Filozofii (1984-1988) i Międzywydziałowego Zakładu Kultury w Średniowieczu (1985-2006), sekretarza generalnego Towarzystwa Naukowego KUL (1986-1989), prorektora ds. studenckich (1988-1989). W latach 1989-1998 był rektorem uczelni.

W latach 1990-1993 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich. Był konsultorem watykańskiej Kongregacji ds. Edukacji Katolickiej, a w 1991 roku został powołany na uczestnika Synodu Biskupów Europejskich.

24 maja 1999 roku został mianowany przez papieża Jana Pawła II biskupem płockim. Święcenia biskupie przyjął 1 sierpnia 1999 roku. Głównym konsekratorem był prymas Polski kardynał Józef Glemp. 6 grudnia 2006 roku papież Benedykt XVI podniósł go do godności arcybiskupiej i mianował metropolitą warszawskim. 7 stycznia 2007 roku został mianowany arcybiskupem tytularnym Viminacium.

W Konferencji Episkopatu Polski był m.in. Członkiem Rady Stałej, przewodniczącym Rady Naukowej, współprzewodniczącym Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu, asystentem Krajowej Rady Katolików Świeckich oraz członkiem Zespołu ds. Duszpasterskiej Troski o Radio Maryja. W Stolicy Apostolskiej jest konsultorem Kongregacji Edukacji Katolickiej.