Duszpasterstwo 1 Rozdział ósmy DZIAŁALNOŚĆ PASTORALNA I. Kierunki działań pastoralnych A. Kształtowanie religijnej świadomości wiernych 605. Prawdy wiary funkcjonujące w świadomości ludzi zbyt często przeżywane są w sposób uczuciowo-intuicyjny, a ich treść stoi niekiedy w sprzeczności z autentyczną wykładnią kościelnego Magisterium. Dotyczy to zwłaszcza koncepcji Boga, sakramentów, Kościoła. Ta „ludowa” koncepcja religijności zaczyna nie wystarczać w warunkach coraz lepszego wykształcenia, słuchania radia i oglądania telewizji, oddziaływań propagandy związanej z treściami tzw. kultury masowej i cywilizacji techniczno-konsumpcyjnej. Pewien wpływ posiada również celowo prowadzona ateizacja społeczeństwa. Badania wykazują, że większość katolików wierzy w dane prawdy nie rozumiejąc jednak ich treści w ujęciu katechizmowym. Ludzie ci wierzą na zasadzie zaufania do Kościoła. Ta bezrefleksyjna afirmacja prawd wiary może w określonych warunkach okazać się zjawiskiem niebezpiecznym. 606. Chociaż wysoki poziom wiedzy religijnej nie zawsze musi łączyć się z głęboką religijnością, to jednak stopień uświadomienia religijnego stanowi dla wiary czynnik bardzo ważny. Błędne bowiem rozumienie prawd religijnych może prowadzić do ich odrzucenia, a niski poziom uświadomienia religijnego stwarza niebezpieczeństwo całkowitej bezsilności wobec zarzutów wysuwanych przez systemy konkurencyjne lub wręcz wrogie religii. 607. Obok dotychczasowych form ewangelizacji, takich jak: duszpasterstwo homiletyczne, rekolekcyjno-misyjne, katechizacja dzieci i młodzieży itd., należy tworzyć lub uaktywniać specjalne formy katechizacji dorosłych. Treść wiary powinna być przedstawiana przy pomocy wszystkich dostępnych środków duszpasterskich. Winna ona być w sposób szczególny powiązana z duszpasterstwem sakramentalnym. Przygotowanie do sakramentów należy traktować jako szansę dla pogłębienia świadomości religijnej i wewnętrznej formacji wiernych. Różne formy tej katechizacji omawiają poszczególne dokumenty synodalne. 608. Ważną formą ewangelizacji są rekolekcje zamknięte. Od kilku już lat są one systematycznie prowadzone w domach rekolekcyjnych diecezji. Domy rekolekcyjne jako teren oddziaływania mają dogodne warunki do realizowania podwójnego celu ewangelizacji. Stwarzają bowiem możliwość podnoszenia poziomu świadomości religijnej wiernych przy równoczesnym pogłębianiu ich formacji duchowej . Synod postuluje, aby duszpasterze dokładali wszelkich starań w ściślejszym niż dotychczas powiązaniu form duszpasterstwa parafialnego z programem pracy domów rekolekcyjnych. 609. Dni skupienia są, jak dotąd, rzadko jeszcze wykorzystywaną formą ewangelizacji dorosłych. Praktyka domów rekolekcyjnych oraz niektórych ośrodków duszpasterskich, gdzie takie dni skupienia mają miejsce, wykazuje celowość ich urządzania. Kilka godzin przeżytych na wspólnej modlitwie, w kontakcie ze słowem Bożym skonfrontowanym z aktualnymi problemami uczestników, może stać się czasem rzeczywistej odnowy i pojednania z Bogiem i ludźmi. B. Życie liturgiczne 610. Pilnym zadaniem Kościoła jest zwracanie w duszpasterstwie większej uwagi na częstotliwość udziału wiernych w praktykach religijnych oraz na pełniejszy i bardziej osobisty sposób ich przeżywania. Wypełniając to zadanie, duszpasterze powinni być jednocześnie świadomi niektórych przemian i uwarunkowań, jakie współcześnie zachodzą w dziedzinie praktyk religijnych. 611. Niektóre praktyki religijne zanikają. Ich zanikanie nie tylko czyni uboższym życie religijne wiernych, ale przyczynia się również do laicyzacji społeczeństwa i kultury życia codziennego. Zjawisku temu należy się stanowczo przeciwstawiać, ukazując znaczenie praktyk religijnych takich, jak: błogosławieństwo i poświęcenie, chrześcijańskie pozdrowienie, udział w procesjach i nabożeństwach. 612. Znamiennym przejawem współczesnej religijności jest fakt, że niektóre praktyki religijne zyskują na znaczeniu. Na pierwszym miejscu należy tu wymienić niedzielną mszę świętą. Pogłębia się również u wiernych znajomość treści i sposób przeżywania sakramentów świętych, a także wzrasta zainteresowanie wiernych Pismem Świętym. Jest ono dzisiaj czytane częściej niż dawniej. 613. Nowo powstające praktyki religijne mają duże znaczenie dla współczesnego duszpasterstwa. Przyczyniają się one do pogłębienia formacji liturgicznej wiernych oraz rozwoju ich indywidualnej pobożności. Godne zalecenia są nabożeństwa słowa Bożego, ewangeliczna rewizja życia, nabożeństwa przygotowujące do sakramentu pokuty, ruch pielgrzymkowy i oazowy, wspólnoty neokatechumenalne oraz inne rodzaje grup modlitewnych. Celem ich jest pogłębianie wiary osobiście przeżywanej, a nie tylko jednorazowe przeżycie religijne. 614. Synod postuluje rozwój ruchu pielgrzymkowego z parafii do różnych sanktuariów. Obserwując pozytywne skutki tych pielgrzymek dla duszpasterstwa parafialnego, zaleca się, aby urządzano je w poszczególnych parafiach przynajmniej raz w roku. C. Troska o powiązanie wiary z życiem chrześcijanina 615. Praktyki religijne są środkami, poprzez które ludzie spotykając się z Chrystusem i między sobą, zostają wezwani i uzdolnieni przez Zbawiciela do realizacji odpowiedniego stylu życia w rodzinie, grupie zawodowej, społecznej, politycznej, kulturalnej itd. Ukazywanie relacji pomiędzy sakramentami i codziennym życiem wiernych ma w naszej rzeczywistości tym większe znaczenie i szansę na pozytywne efekty, im stan praktyk religijnych w sytuacji zachodzących przemian będzie się utrzymywać na stosunkowo wysokim poziomie. W duszpasterstwie trzeba zwracać większą uwagę, aby ukazywanie relacji: wiara-życie chrześcijanina nie przybierało jedynie charakteru moralizatorskiego. Dotyczy to szczególnie ludzkiej pracy. D. Zadania charytatywne 616. Sobór Watykański II uczy, że miłosierdzie jest nie tylko obowiązkiem, ale i niepozbywalnym prawem Kościoła (por. DA 8). Wynika ono z chrześcijańskiej miłości bliźniego jako podstawowego nakazu Ewangelii. Duszpasterstwo charytatywne, obok misji nauczania i uświęcania, jest fundamentalną funkcją urzeczywistniania się Kościoła. Jest ono szczególnym rodzajem służby kościelnej (diakonia) na rzecz człowieka potrzebującego i niezdolnego samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby. Świadczy temu człowiekowi pomoc duchową i materialną. W przypadku, gdy jest to możliwe, działalność charytatywna zmierza do usamodzielnienia podopiecznych, czyli uzdolnienia ich do samodzielnego zaspokajania swoich potrzeb. Stosując bowiem niewłaściwe formy pomocy, można byłoby jedynie utrwalić brak aktywności i samodzielności ludzi. 617. Kościół zawsze kontynuował zbawcze dzieło Chrystusa poprzez głoszenie słowa, liturgię i służbę miłości. Również i w naszych czasach, które cechuje swoisty kryzys słowa, wymowa faktów miłości posiada podstawowe znaczenie dla pastoralnej działalności Kościoła. 618. Caritas, jako istotna funkcja urzeczywistnienia się Kościoła, posiada wymiar podwójny. Najpierw jest ona postawą chrześcijańskiej miłości, która leży u podstaw wszystkich przejawów życia Kościoła. Jest ona tym czynnikiem, który życie to charakteryzuje i czyni je prawdziwie chrześcijańskim. Dlatego też wymiar instytucjonalno-prawny Kościoła nacechowany jest duchem diakonii, czyli służby całej wspólnocie Ludu Bożego i poszczególnym członkom tej wspólnoty. Każdy zaś członek Kościoła zobowiązany jest wypełniać w swym życiu nakaz miłości Boga i bliźniego jako najważniejszy w hierarchii przykazań ustalonych przez Stwórcę. Z takiej to postawy, jako jej konsekwencja, wywodzi się drugi aspekt chrześcijańskiej funkcji caritas, którym jest czynna miłość bliźniego. Znajduje ona swoją społeczną manifestację w życiu wspólnoty lokalnej w formie instytucji, czy dzieł miłosierdzia. 619. W praktyce działalność charytatywna Kościoła realizuje się w trzech płaszczyznach: a) w postaci działań indywidualnych, które wyrażają się przez czyny miłosierdzia spełniane przez poszczególne jednostki w tych przypadkach, kiedy działanie takie jest możliwe i skuteczne. W tym znaczeniu każdy członek wspólnoty kościelnej zobowiązany jest świadczyć dzieła miłosierdzia w stosunku do ludzi potrzebujących; b) w formie zespołowych działań podejmowanych przez grupę ludzi, którzy poczuwają się wspólnie do odpowiedzialności za zaspokajanie potrzeb występujących w ich najbliższym środowisku. Podejmując różne inicjatywy, grupa poszukuje wspólnie sposobów ich realizacji, współdziałając ze sobą przy wykonywaniu zadań. Działalność takich grup godna jest poparcia i pomocy ze strony parafii; c) w postaci zorganizowanej akcji ogólnoparafialnej, kierowanej przez zespół ludzi, którzy biorą na siebie odpowiedzialność za sytuację i potrzeby w skali całej parafii. Zespół taki kieruje planowymi i zorganizowanymi działaniami, które mają na celu zaspokojenie tych potrzeb. 620. Działalnością charytatywną w diecezji kieruje biskup diecezji poprzez referat duszpasterstwa charytatywnego przy Kurii Diecezjalnej. Referat ten prowadzi diecezjalny referent charytatywny. Jego zadaniem jest organizacja i koordynacja działalności charytatywnej na terenie diecezji. On przede wszystkim tworzy program tej pracy, pobudza inicjatywy i troszczy się o przygotowanie odpowiednich działaczy charytatywnych. W swoich działaniach kieruje się wytycznymi Komisji Charytatywnej Episkopatu Polski. W ramach dekanatu działalność charytatywną koordynuje referent dekanalny współpracujący z referentem diecezjalnym i miejscowym dziekanem. Za działalność charytatywną na terenie parafii odpowiedzialny jest proboszcz. Synod zobowiązuje proboszczów, aby przekonani o kluczowej roli duszpasterstwa charytatywnego, nie szczędzili sił i środków koniecznych do jego realizacji. W akcji charytatywnej wspierają proboszcza jego współpracownicy, tj. wikariusze i katolicy świeccy. 621. Zgodnie z duchem Soboru Watykańskiego II, duszpasterstwo charytatywne w parafii powinno być prowadzone przy współudziale ludzi świeckich (por. DA 8). Warunkiem owocnej działalności katolików świeckich w tym duszpasterstwie jest odpowiedni dobór wiernych do parafialnych zespołów charytatywnych oraz systematyczna ich formacja duchowa, apostolska i praktyczna (por. DA 28). Należy tu zwrócić uwagę na dwie płaszczyzny oddziaływania duszpasterskiego: a) W skali ogólnoparafialnej konieczne jest kształtowanie wśród wszystkich parafian postawy czynnej miłości bliźniego i aktywnej odpowiedzialności za potrzeby występujące w najbliższym środowisku. Chodzi o wyrabianie umiejętności dostrzegania tych potrzeb i wrażliwości na nie. b) Oddziaływanie na zespoły charytatywne celem budzenia wśród ich członków stałego poczucia szczególnej odpowiedzialności za ludzi potrzebujących. Wskazane są przy tym miesięczne spotkania duszpasterza z zespołem. Celem tych spotkań jest nie tylko formacja duchowa, ale również omawianie aktualnych potrzeb i zadań charytatywnych. Podczas tych zebrań, jako konkretne metody oddziaływania formacyjnego, można wykorzystać takie formy, jak spotkania z Ewangelią czy rewizję życia pod kątem stosunku do innych ludzi. Wskazana jest również miesięczna spowiedź członków zespołu. 622. Dobór właściwych ludzi do pracy w parafialnym zespole charytatywnym powinien być stałym przedmiotem uwagi i troski duszpasterzy odpowiedzialnych za tę pracę. Praktyka wskazuje, że członkowie Kół Żywego Różańca, tercjarze, osoby samotne, bezdzietne małżeństwa, emerytowani społecznicy, pielęgniarki, nauczycielki itd. – bardzo często nie tylko dobrze spełniają funkcje pracowników charytatywnych, ale i dobrze czują się w tej roli. Są to ludzie, których najłatwiej zachęcić do pracy w tym duszpasterstwie, a ponadto bardzo często działalność ta zaspokaja ich potrzeby psychiczne (np. potrzebę kontaktu z ludźmi, aktywności lub czynnego udziału w życiu społecznym). Duszpasterze powinni przy tym czuwać, aby pobożność tercjarska czy różańcowa były zgodne z istotnymi założeniami tej duchowości (np. z duchem franciszkańskim) oraz z ich najlepszymi tradycjami w Polsce (np. działalność O. Honorata). Trzeba dążyć, by pobożność tych grup nie zatrzymała się na etapie oderwanej od życia dewocji, ale postępowała zawsze w kierunku czynnej miłości bliźniego. 623. Należy jednak koniecznie angażować do działań charytatywnych ludzi młodych, aktywnych życiowo i społecznie. Młodzież zarówno pozaszkolna, jak i ucząca się, studenci, grupy oazowe winni być stałymi współpracownikami zespołów charytatywnych w parafii. Pod kierunkiem duszpasterza, młodzież ta może również tworzyć młodzieżowe zespoły charytatywne. Do zespołu charytatywnego mogą należeć wyłącznie osoby cieszące się szacunkiem i dobrą opinią w środowisku. 624. Liczba zespołów charytatywnych w parafii oraz liczebność każdego z nich uzależnione są od wielkości wspólnoty lokalnej, jej specyfiki religijnej, społeczno-ekonomicznej i duszpasterskiej. W dużych parafiach należy wydzielić poszczególnym zespołom, czy ich członkom, określone rejony terytorialne. 625. Podstawowym motywem działalności charytatywnej jest czynna miłość w stosunku do każdego człowieka będącego w potrzebie bez względu na różnice religijne, czy światopoglądowe. Z wielu aktualnych potrzeb w parafii na naczelnym miejscu ustawić należy pomoc rodzinom wielodzietnym, rozbitym, matkom samotnie wychowującym dzieci, pomoc w ratowaniu poczętego życia, sierotom, młodzieży studiującej i młodzieży społecznie niedostosowanej. W tym zakresie duszpasterstwo charytatywne współpracuje z diecezjalnym duszpasterstwem rodzin. 626. Realizując formy pomocy, należy wystrzegać się pojmowania pracy charytatywnej jako wyłącznie zbierania i rozdawania datków dla biednych. Rozdawanie darów, zwłaszcza pieniędzy, jest może w realizacji formą najłatwiejszą, niemniej, jak wykazuje praktyka, często bywa formą najmniej skuteczną, a niekiedy może okazać się wręcz szkodliwą. Dlatego też wśród form oddziaływania charytatywnego należy w pierwszym rzędzie poznać źródła biedy i przyczyny ludzkiego nieszczęścia. Dokładna analiza środowiskowa wskaże na metodę działania i formę pracy oraz na osoby, które mogą zaangażować się w tę pomoc. Stąd też ważnym sposobem pomocy jest poradnictwo duszpasterskie, socjalne, prawne, pedagogiczne i lekarskie. Można przy tym wykorzystać stosowaną z dużym powodzeniem w niektórych parafiach tzw. „Skarbonę Kościoła”, do której parafianie deklarują bezpłatne usługi dla ludzi będących pod opieką grupy charytatywnej. Mogą to być usługi opiekuńcze, lekarskie, rzemieślnicze, z zakresu poradnictwa, czy pośrednictwa. 627. Materialnymi źródłami pomocy, którymi dysponują zespoły parafialne powinny być tace lub zbiórki na cele charytatywne, tzw. puszka św. Antoniego lub dar ołtarza urządzony w Tygodniu Miłosierdzia, lub przy innych okazjach, np. w święta, rekolekcje, misje. Wielki Czwartek itd. 628. Działalność charytatywna Kościoła, jako jedno ze swych podstawowych zadań traktuje pomoc ludziom chorym, niepełnosprawnym, kalekim, inwalidom, osobom starszym, samotnym i opuszczonym. Działanie duszpasterstwa chorych, zwłaszcza obłożnie i nieuleczalnie oraz chorych opuszczonych, obejmuje: a) troskę o chorego leczonego w domu lub w szpitalu (troska duszpasterska i socjalna), b) oddziaływanie na otoczenie chorego przebywającego w domu lub w zakładzie, c) włączanie chorych w aktywne życie parafii. W tym celu parafie zobowiązane są urządzać każdego roku dni chorych i osób starszych. W każdej parafii należy wprowadzić stałą praktykę zanoszenia każdego miesiąca komunii św. do chorych. Poleca się również odprawienie mszy św. w domu chorego. Członkowie zespołów charytatywnych powinni, w imieniu duszpasterzy i własnym, odwiedzać systematycznie chorych oraz wykorzystywać do tego takie okazje, jak wizyta z opłatkiem, w dniu imienin lub świątecznym. Należy zachęcać i zlecać te akcje młodzieży z terenu parafii. 629. Duszpasterskie i duchowe przygotowanie chorych udających się do szpitala na leczenie jest bardzo ważnym zadaniem. Nad organizacją opieki duszpasterskiej chorych, szczególnie tych, którzy przebywają w szpitalach, z ramienia biskupa czuwa mianowany przez niego diecezjalny duszpasterz chorych. Opracowuje on odpowiedni program tej pracy i czuwa nad jego realizacją w skali całej diecezji. Jego szczególnym zadaniem jest kontakt z kapelanami szpitali, domów opieki i zakładów dla nieuleczalnie chorych znajdujących się na terenie diecezji lubelskiej. 630. Synod zwraca się z gorącym apelem do zgromadzeń zakonnych męskich i żeńskich na terenie diecezji lubelskiej, aby zgodnie ze swoją duchowością i intencjami swoich założycieli traktowali pracę charytatywną jako istotne zadanie swej posługi w Kościele. E. Budowanie wspólnoty parafialnej 631. Parafia jako podstawowa jednostka diecezjalnej organizacji terytorialnej urzeczywistnia zadania pastoralne stojące przed całym Kościołem. Proboszcz, spełniając czynności urzędowe określane przez przepisy prawne kościelne i państwowe, jest zarazem przewodnikiem wspólnoty parafialnej i widzialnym znakiem jedności parafii z całym Kościołem. Dlatego też na nim głównie spoczywa odpowiedzialność za rozwój życia religijnego w parafii. Zadania swoje ustala i wypełnia w łączności ze swoimi współpracownikami. Są nimi przede wszystkim wikariusze, z którymi dzieli odpowiedzialność i wykonanie zadań duszpasterskich. W realizowaniu powierzonych zadań wikariusze mają kompetencje przyznane im przez prawo kościelne oraz wykorzystują własne pomysły uzgodnione jednak zawsze Z proboszczem. Ponadto bliskimi współpracownikami proboszcza w pracy duszpasterskiej i administracyjnej są osoby świeckie spełniające urzędowe funkcje w parafii. Są nimi katecheci, organiści, kościelni, inni. Ich praca jest służbą dla wspólnoty i takim duchem powinna być przesiąknięta. Służba ta powinna zmierzać przede wszystkim do budowania wspólnoty braterskiej, w której panuje miłość, odpowiedzialność i wzajemna troska. 632. Aktywne uczestnictwo ludzi świeckich w posłannictwie Kościoła wymaga pogłębionego rozwoju świadomości zarówno duszpasterzy, jak i samego laikatu. Duszpasterska wizja parafii nie powinna być zdominowana jedynie wymiarem instytucjonalnym tak silnie akcentowanym po Soborze Trydenckim. Sobór Watykański II przybliża nam rozumienie parafii jako wspólnoty wspólnot. Parafia jest więc wspólnotą zgrupowanych w niej rodzin, które mają być „niejako Kościołem domowym” (por. KK 11), następnie jest wspólnotą wszystkich występujących w niej stowarzyszeń i grup nieformalnych oraz jest wspólnotą wszystkich parafian. Fundamentem tej szczególnej jedności jest Jezus Chrystus, a jej wyrazem i czynnikiem twórczym – Eucharystia. Jest to jedność dynamiczna i misyjna, a uczestnictwo członków we wspólnych zadaniach jest jej elementem kluczowym. Parafia nie może być zbiorowością obcych osób, ale wspólnotą, czyli ścisłym związkiem ludzi, którzy razem podejmują i solidarnie rozwiązują podstawowe problemy doczesnej i wiecznej egzystencji. 633. Budowanie Mistycznego Ciała nie jest zadaniem jedynie niektórych. Jest to zadanie dostępne każdemu bez wyjątku, dlatego każdy zostanie z jego wypełnienia przez Boga rozliczony. Nawet najbardziej ukryte zło prywatne jest krzywdą wyrządzoną wszystkim, a brak ładu moralnego w zbiorowości jest pochodną indywidualnych nieporządków moralnych. Z tego powodu zadania odnowy zbiorowej nie da się zrealizować inaczej niż przez osobistą odnowę każdego człowieka, który ciągle musi „rodzić się na nowo” (por. J 3, 3) i jako chrześcijanin, i jako człowiek. Proces zbawczego odnowienia się jednostki ma zawsze swój wymiar społeczny. Każdy członek parafii i każda występująca w parafii wspólnota oraz parafia w całej swojej złożoności funkcji i ról społecznych, z duszpasterskimi włącznie, mają ścisły obowiązek dokonywania przemiany – coraz głębszego zjednoczenia z Chrystusem i coraz pełniejszego uczestnictwa w jedności Ducha Świętego, czyli w Kościele. Więzią zaś tej jedności jest wzajemna miłość braterska wszystkich członków wspólnoty parafialnej. 634. Cenną formą rozbudzenia apostolskiej aktywności laikatu są parafialne rady duszpasterskie. Rady te powinny funkcjonować w każdej parafii. Teologicznym uzasadnieniem rad duszpasterskich jest udział wszystkich chrześcijan w zbawczej misji Jezusa Chrystusa. Stąd też Synod zwraca się do duszpasterzy z apelem, aby wysoko cenili ten zespół. Ma on być ich głosem doradczym, a jego aktywność powinna służyć lepszemu wykonywaniu urzędu, który z woli Kościoła pełnią duchowni. 635. Odnowy parafii zmierzającej do przeobrażenia jej w autentyczną wspólnotę nie da się osiągnąć ani drogą nakazów administracyjnych, ani poprzez jednorazowe inicjatywy pastoralne. Taka odnowa musi być procesem ciągłym i długofalowym, urzeczywistnianym cierpliwie i wytrwale, zwłaszcza wtedy, gdy wydaje się, że nie przynosi oczekiwanych efektów. Do wspólnoty trzeba bowiem dorastać. Odnosi się to zarówno do ludzi świeckich, jak duszpasterzy. Chrześcijańską wspólnotę trzeba zatem budować stale, eliminując ciągle to, co jej przeszkadza lub rozsadza, niszczy od wewnątrz. Może się zdarzyć, że na taką wspólnotę będzie otwarte dopiero nowe pokolenie, nie obciążone uprzedzeniami, oporami i negatywnymi doświadczeniami pokolenia obecnego. Opatrzność jednak wzywa nas dzisiaj do spełnienia trudnej roli pionierów zakładających podwaliny pod jutrzejszą wspólnotę miłości. Tylko bowiem taka wspólnota stanie się widocznym znakiem Królestwa Bożego i zalążkiem jednej owczarni Chrystusowej. II. Pastoralna działalność Kościoła w poszczególnych środowiskach A Duszpasterstwo rodzin 636. Najmniejszą a zarazem podstawową wspólnotą ludzką jest małżeństwo, w którym realizuje się wzajemna miłość mężczyzny j kobiety. Ta miłość zostaje ubogacona wymiarem rodzicielskim w rodzinie. Kościół w wypełnianiu swojej misji szczególną uwagę zwraca na więź i zjednoczenie małżonków między sobą oraz ich miłość do dzieci. W Kościele katolickim ta wzajemna realizacja miłości żony i męża uczestniczy w miłości Chrystusa i objawia Jego miłość do Kościoła, czyli posiada wymiar sakramentalny. 637. Małżeństwo ludzi ochrzczonych, w którym przez znaki sakramentalne staje się widzialna obecność miłości Chrystusa do Kościoła, zostało określone przez Sobór Watykański II „domowym niejako Kościołem” (por. KK 11). Jako „domowy Kościół” małżeństwo i rodzina uczestniczą więc w posłannictwie i funkcjach Kościoła – powszechnego sakramentu zbawienia. W przypadku rodziny posłannictwo to sprowadza się głównie do głoszenia Ewangelii i wysiłku na rzecz zjednoczenia ludzi z Bogiem i między sobą. Zasadniczo dokonuje się to: a) we wzajemnych kontaktach między samymi małżonkami, b) w relacji rodzice-dzieci, c) w kontaktach rodziny z innymi rodzinami. 638. Na rodzinie w pierwszym rzędzie ciąży zadanie uspołecznienia członków i włączenia ich do współuczestnictwa w szerszych systemach społecznych: narodowym i kościelnym. Jest ona bowiem „pierwszą szkolą cnót społecznych, potrzebnych wszelkim społecznościom” (por. DWCH 3). W duszpasterstwie chodzi o taką pracę nad rodziną, aby rozbudzać w niej świadomość apostolstwa i odpowiedzialności społecznej. 639. Rodzina chrześcijańska od początku jej powstania jest posłana przede wszystkim do swego otoczenia, to jest do tego lokalnego kontekstu, w jakim się ona znajduje. Wymaga to znacznej przebudowy dotychczasowych odniesień sąsiedzkich. Rodziny chrześcijańskie mają pełnić swoją apostolską misję w swojej wsi, osiedlu, bloku mieszkalnym, to znaczy tam, gdzie się stykają z innymi ludźmi. Zadanie to nie jest im narzucane z zewnątrz, ale jest ono konsekwencją tego, czym rodzina jest w swojej istocie. 640. Oddziaływanie apostolskie zgrupowanych w parafii rodzin musi być przez wspólnotę parafialną właściwie ukierunkowane i wspomagane. Rodzina bowiem sama często nie jest w stanie zaradzić dostrzeganym potrzebom, które skutecznie może jedynie zaspokoić taka grupa społeczna, jaką jest parafia. Trzeba więc, by rodziny chrześcijańskie spełniały często funkcję niejako transmisji odkrytych przez siebie potrzeb do parafii, a ta z kolei powinna wypracować metody i zorganizować środki do zaspokojenia tych potrzeb. Dotyczy to tych przypadków, gdzie potrzeby przekraczają możliwości dostrzegających je rodzin. Na szczeblu parafialnym winny więc być gromadzone odpowiednie środki, które posłużą do konkretyzacji i efektywności rodzinnego apostolstwa. 641. Podstawowym kryterium wypracowania, podtrzymywania i rozwoju różnych metod duszpasterstwa rodzin jest ich zgodność z nauką Kościoła i skuteczność ich oddziaływania, czyli akceptacja ze strony młodzieży, narzeczonych, małżeństw czy rodzin. W poszukiwaniu nowych metod pracy trzeba uwzględniać nie tylko ich oddziaływanie na płaszczyźnie intelektualnej, ale objęcie nimi również sfery emocjonalnej człowieka. 642. Należy dążyć, aby w każdej parafii znaleźli się odpowiednio przygotowani małżonkowie, którzy prowadziliby pracę z młodzieżą, narzeczonymi oraz małżeństwami, pomagając im w pokonywaniu trudności i dzieląc się z nimi swoim własnym doświadczeniem. W każdej parafii powinna funkcjonować katolicka poradnia życia małżeńsko-rodzinnego. 643. Ze względu na duże zapotrzebowanie na odpowiednią lekturę dotyczącą problematyki małżeństwa i rodziny, dojrzewania, powołania człowieka itp., przy równoczesnej niemożliwości zdobycia książek ukazujących te zagadnienia w duchu nauki ewangelicznej, ważne jest organizowanie w parafiach odpowiednich czytelni dostępnych dla młodzieży. Diecezjalny Ośrodek Duszpasterstwa Rodzin pomaga zatem organizować takie czytelnie. 644. Poradnie parafialne powinny współpracować z ludźmi odpowiednio do tego przygotowanymi, którzy w sposób pełniejszy mogliby poświęcić swoje siły i czas dla tej pracy. Powinni oni zadbać o organizację i rozwijanie tej pracy wszędzie tam, gdzie nie ma do niej jeszcze odpowiednio przygotowanych ludzi miejscowych. Działając w ścisłej łączności z diecezjalnym ośrodkiem, koordynują oni pracę placówek już funkcjonujących, dbają o rozpowszechnienie nowych, wartościowych metod i inicjatyw, odkrytych przez pracowników poszczególnych parafii. 645. W ramach dekanatu należy organizować dni skupienia dla narzeczonych z poszczególnych parafii dekanatu i prowadzić punkt konsultacyjny dla doradców życia małżeńsko-rodzinnego pracujących w poradniach parafialnych danego dekanatu. W punkcie dekanalnym powinna pracować osoba odpowiednio do tego przygotowana. 646. Prace duszpasterstwa rodzin w skali diecezji koordynuje Diecezjalny Ośrodek Duszpasterstwa Rodzin w Lublinie, działający w ramach Wydziału Duszpasterstwa Kurii Diecezjalnej. Diecezjalny Ośrodek Duszpasterstwa Rodzin prowadzi również Studium Życia Rodzinnego. Jego celem jest systematyczne pogłębianie i doskonalenie specjalistycznego przygotowania pracowników duszpasterstwa rodzin z terenu diecezji. B. Duszpasterstwo młodzieży 647. Młodzież jako przyszłość Kościoła i Narodu powinna być otoczona szczególną troską duszpasterską. Oprócz więc bogatej problematyki religijnej, moralnej i społecznej, która wypełnia treść i formy pracy z młodzieżą głównie poprzez katechezę i liturgię, Synod postuluje zwrócenie pilnej uwagi także na inne sposoby oddziaływania duszpasterskiego na młodzież. Formy tej pracy powinny zatem uwzględniać uwarunkowania, problemy i postulaty duszpasterstwa prowadzonego przez Kościół w Polsce. Powinny one również odpowiadać uwarunkowaniom i potrzebom Kościoła lubelskiego. Jak to już wielokrotnie zostało podkreślone, podstawowymi ośrodkami tej pracy poza katechezą i liturgią powinny stać się różne ruchy i małe grupy o charakterze religijno-formacyjnym. 1. Duszpasterstwo młodzieży akademickiej 648. Na terenie diecezji lubelskiej systematycznie wzrasta liczba osób z wykształceniem średnim i wyższym. Stolica diecezji jest siedzibą pięciu wyższych uczelni. Religijność środowiska akademickiego jest bardzo zróżnicowana. 649. Głównym zadaniem duszpasterstwa akademickiego powinno być przygotowanie świeckich do działalności apostolskiej i misyjnej w środowisku swojej pracy, w rodzinie itd. To zaangażowanie powinno być zgodne z prawidłami wypracowanymi przez teologię rzeczywistości ziemskich. 650. Kontynuacją duszpasterstwa akademickiego powinno być duszpasterstwo pracowników naukowych jako jednolity obszar oddziaływań duszpasterskich. Jest to ważne ze względu na przykład ich życia i siłę oddziaływania na młode pokolenie uczących się. Ciągłe poszukiwanie jedności wiary oraz wiedzy opartej na badaniach naukowych może być w ten sposób zaszczepione wśród młodych ludzi, którzy w przyszłości obejmą odpowiedzialne stanowiska w społeczeństwie. 651. Pracami duszpasterstwa akademickiego kieruje diecezjalny duszpasterz akademicki. Do jego obowiązków należą przede wszystkim programowanie i koordynacja tego duszpasterstwa na terenie diecezji. Program pracy ustala on w oparciu o wytyczne Krajowego Duszpasterstwa Akademickiego, dostosowując je do warunków Kościoła lubelskiego. Duszpasterz diecezjalny powinien zadbać o rozwój odpowiedniej sieci ośrodków tego duszpasterstwa wykorzystując w tym celu możliwości i środki dostępne parafiom i kościołom rektoralnym miasta Lublina. Synod postuluje, aby również duchowieństwo zakonne czynnie włączało się do tej tak ważnej pracy duszpasterskiej. Program pracy oraz aktualne inicjatywy diecezjalny duszpasterz akademicki uzgadnia z Wydziałem Duszpasterstwa Kurii Diecezjalnej. 2. Duszpasterstwo młodzieży pozaszkolnej 652. Kontakt duszpasterski z młodzieżą pozaszkolną jest wyjątkowo trudny. Dotyczy to zwłaszcza środowisk miejskich i przemysłowych. Składa się na to wiele przyczyn. a) Duży procent tej młodzieży podejmuje systematyczną pracę zawodową przy jednoczesnym dalszym dokształcaniu się w godzinach popołudniowych, często także w niedzielę. b) Powszechna katechizacja młodzieży pozaszkolnej nie ma wyrobionej tradycji. W opinii publicznej utarło się, że wraz z ukończeniem szkoły dziennej, kończy się również okres katechizacji. c) Środowisko młodzieży pozaszkolnej szczególnie narażone jest na różnego rodzaju patologie społeczne. 653. Istotnym warunkiem owocnej pracy wśród młodzieży jest ukochanie jej oraz umiejętność zrozumienia jej podstawowych problemów. Taka postawa pozwoli duszpasterzowi rozwijać cechy potrzebne w pracy z młodzieżą. Młodzież bowiem najwyżej ceni takie cechy duszpasterza jak autorytet wychowawczy, dobroć serca, szczerość, siłę ducha, bezinteresowność, delikatność, postawę służebną, silną wiarę, spokój i odwagę w działaniu, bezkompromisowe i prostolinijne dążenie do realizacji wytyczonych celów. Treść tych oczekiwań świadczy, że młodzież domaga się od swego duszpasterza przede wszystkim autentycznego świadectwa wiary. 654. Program duszpasterstwa młodzieży pozaszkolnej powinien uwzględniać przede wszystkim rozwój jednostki w aspekcie religijnym, intelektualnym, etycznym, emocjonalnym i społecznym. Poprzez różne formy oddziaływania duszpasterstwo młodzieży pozaszkolnej powinno przeciwstawiać się tym wszystkim tendencjom, które usiłują z absolwenta zasadniczej szkoły zawodowej, a nawet szkoły średniej, uczynić jedynie narzędzie pracy fizycznej, pozbawione myślenia i aspiracji. Synod postuluje, aby programy pracy z tą młodzieżą przeciwstawiały się propagandzie ateistycznej, odcinaniu młodego pokolenia od korzeni naszego narodowego bytu.
