Liturgia, cz. 2 IV. Inne akty kultu A. Modlitwa 1. Liturgiczna Modlitwa Godzin 226. Kościół ma się ukazywać światu jako wspólnota modląca się, stąd obowiązek modlitwy spoczywa na całym Kościele i na poszczególnych jego członkach, a wśród nich szczególnie na biskupach, prezbiterach, diakonach i członkach zakonów, którzy otrzymali od Kościoła specjalny mandat do sprawowania Liturgii Godzin w całości, z zachowaniem odpowiedniej pory dnia (IGLH 29, 17-19). Publiczną modlitwą Kościoła jest Liturgia Godzin będąca „głosem Kościoła, czyli całego Ciała Mistycznego, które publicznie wielbi Boga” (KL 99). Ta publiczna modlitwa Ludu Bożego należy do pierwszorzędnych funkcji Kościoła (IGLH 1). Ci, którym Kościół zlecił w szczególny sposób mandat Modlitwy Godzin, podtrzymują nieustanną modlitwę Kościoła poleconą przez Chrystusa. Dla wszystkich zaś członków Kościoła jest ona wzorem wszelkiej modlitwy chrześcijańskiej, ma ją ożywiać, być dla niej siłą kierowniczą i stać się skutecznym pokarmem dla duchowego życia Ludu Bożego. Duchowni zobowiązani są do Modlitwy Godzin, aby zadanie całej wspólnoty było przynajmniej przez nich wykonywane w sposób pełny i stały, a modlitwa Chrystusa trwała w Kościele (IGLH 28). 227. Chrześcijańskie przeżywanie niedzieli i świąt nie powinno ograniczać się jedynie do udziału w Eucharystii i powstrzymania się od pracy. W duszpasterstwie należy przywrócić znaczenie niedzielnych i świątecznych nieszporów jako wspólnotowej modlitwy Kościoła na zakończenie dnia (IGLH 39, 40). 228. Wiernym należy ukazać właściwy sens tej części Liturgii Godzin, która ma ścisły związek z tajemnicą naszego odkupienia, zwłaszcza ze śmiercią Chrystusa, i z tej racji nazywana jest „modlitwą wspólnoty chrześcijańskiej” (IGLH 40). Wieczorna modlitwa Kościoła oddaje cześć i składa dzięki Bogu za to, czego udzielił swoim wiernym w ciągu kończącego się dnia oraz kieruje ich myśli i nadzieję ku światłu, które nigdy nie zachodzi, tj. ku Chrystusowi udzielającemu światła wiecznego. Nieszpory z udziałem wiernych należy w całości odprawiać w języku polskim, korzystając z doboru hymnów, czytań i wezwań modlitwy powszechnej oraz wygłaszając krótką homilię. 2. Codzienna modlitwa wiernych 229. Poza modlitwą liturgiczną należy zachęcać wiernych do pielęgnowania i rozwijania także modlitwy osobistej, która przygotowuje i warunkuje pełny udział w liturgii Kościoła (KL 12). Modlitwa osobista chrześcijanina ma być prawdziwym dialogiem z Bogiem i odpowiedzią na Jego wezwanie do świętości. Osobista modlitwa chrześcijanina powinna zawierać: uwielbienie, dziękczynienie, przebłaganie i prośby. 230. Wzywając i zachęcając wiernych do modlitwy osobistej, należy przypominać jej ścisły związek z żywą wiarą. Wiara bowiem, „bez której nie można podobać się Bogu” (Hbr 11, 6). skłania do modlitwy, a ta z kolei przyczynia się do jej wzrostu (por. Łk 17, 5). Dlatego modlitwa osobista powinna być codzienną i zwyczajną praktyką chrześcijanina, a nie jedynie, jak się to często zdarza, w chwilach trudnej sytuacji życiowej. Należy również zwalczać przekonanie, iż człowiek współczesny nie ma czasu na modlitwę, względnie, że czas przeznaczony na modlitwę jest czasem straconym. Wynika to z przekonania, że człowiek sam sobie wystarcza i nie potrzebuje zwracać się o cokolwiek do Boga. 231. Chrześcijanin uczy się modlitwy we wspólnocie. Jest to szczególnie ważne dla wspólnoty domowej, jaką jest rodzina, bowiem dzieci powinny nauczyć się modlitwy we własnym domu rodzinnym. Dlatego bardzo usilnie zaleca się wspólną modlitwę rodzinną, zwłaszcza na zakończenie dnia. Wymagać to jednak będzie pewnego wysiłku, aby znaleźć czas na taką modlitwę we współczesnych warunkach życia. Ponadto należy pamiętać, że modlitwa chrześcijan, z racji ich związku z Chrystusem, powinna obejmować potrzeby całego świata, tak jak to czyni Kościół w modlitwie liturgicznej. W ten sposób wszyscy wierni stają się przez modlitwę, połączoną zwłaszcza z osobistą ofiarą, prawdziwymi apostołami Dobrej Nowiny i przyczyniają się do zbawienia świata. B. Sakramentalia 232. Obok sakramentów jako świętych znaków łaski uwielbienia Boga istnieją w Kościele także inne znaki święte – sakramentalia, które z pewnym podobieństwem do sakramentów oznaczają skutki, przede wszystkim duchowe, osiągalne przez modlitwę Kościoła. Uświęcają one różne okoliczności życia sprawiając, że niemal każde godziwe użycie rzeczy materialnych może służyć do uświęcenia człowieka i uwielbienia Boga (por. KL 60-61). 233. Przy udzielaniu poświęceń i błogosławieństw należy używać przepisanej w Rytuale formuły modlitewnej wypowiadając ją głośno i wyraźnie oraz wykonywać dokładnie przepisane gesty, pamiętając zawsze, że należycie sprawowany obrzęd liturgiczny jest już sam w sobie przepowiadaniem. Przed udzieleniem sakramentaliów szafarz powinien wyjaśnić wiernym sam obrzęd liturgiczny, jego sens teologiczny, sens modlitw i cel sprawowanego obrzędu, aby wierni należycie korzystali z tych świętych znaków, przez które Kościół uświęca wszelkie przejawy ich życia w świecie. C. Liturgia pogrzebowa 234. Liturgia pogrzebowa jest wyrazem szacunku dla ludzkiego ciała i troski Kościoła o zbawienie człowieka. W obrzędach pogrzebowych Kościół nie tylko poleca Bogu zmarłych, lecz także umacnia nadzieję żywych i wyznaje wiarę w zmartwychwstanie. Liturgia pogrzebu stwarza żyjącym doskonałą okazję głębokiego przeżycia pocieszającej prawdy chrześcijańskiej dotyczącej życia wiecznego. Pogrzebu religijnego ochrzczonym w zasadzie nie odmawia się; wyjątek stanowią wypadki naprawdę wyraźnej niewiary zmarłego i jego wrogości do Kościoła. 235. Duszpasterze dołożą wszelkich starań, aby w czasie pogrzebu rodzina zmarłego przyjęła komunię św. w jego intencji. W tym celu należy umożliwić przystąpienie do sakramentu pojednania najlepiej w dzień poprzedzający pogrzeb, wyjątkowo w czasie samej liturgii pogrzebowej. V. Życie wspólnoty w roku liturgicznym A. Przeżywanie tajemnic zbawienia 236. Rok liturgiczny jest ustawicznym przeżywaniem przez Kościół pielgrzymujący do niebieskiej ojczyzny tajemnic Odkupienia. Uczestnicząc w liturgicznych obchodach roku kościelnego wspomina się i w tajemniczy sposób uobecnia zbawcze fakty z życia Chrystusa, oddaje się cześć Matce Bożej, która ściśle związana jest ze zbawczym dziełem swego Syna, a wierni łączą się ze świętymi, którzy już osiągnęli zbawienie i są orędownikami u Boga (por. KL 102, 104). W roku liturgicznym wierni doświadczają, jak Chrystus żyje i działa w swoich tajemnicach jako źródło życia Bożego i wzór doskonałości chrześcijańskiej. Dlatego liturgia świąt i okresów liturgicznych ma zasadnicze znaczenie dla właściwego ukształtowania duchowości chrześcijańskiej, gdyż wiąże ją ściśle z podstawowymi wydarzeniami zbawczymi. 237. W roku liturgicznym Kościół odsłania całe misterium Chrystusa począwszy od Wcielenia i Narodzenia, poprzez Mękę. Śmierć i Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie i Zesłanie Ducha Świętego, aż do oczekiwania na Jego chwalebne przyjście. Cykl uroczystości, świąt, niedziel i okresów liturgicznych jest znakiem aktualizującym i uobecniającym wydarzenia zbawcze, które się tylko raz dokonały w określonych warunkach, czasie i miejscu. 238. Centralnym wydarzeniem całego roku kościelnego jest Święte Triduum Paschalne Męki i Zmartwychwstania Pańskiego, gdyż przez nie dokonał Chrystus dzieła odkupienia ludzi i doskonałego uwielbienia Boga (por. NUAL 18). Kościół obchodzi tajemnicę paschalną Chrystusa w cyklu dziennym, tygodniowym i rocznym. Każdy dzień roku kościelnego uświęcany jest przez Ofiarę Eucharystyczną, w której głosimy śmierć Chrystusa, wyznajemy Jego zmartwychwstanie i oczekujemy Jego przyjścia w chwale oraz przez Liturgię Godzin. We wspomnieniach świętych Kościół głosi przedziwne dzieło Boże dokonane w Jego sługach i stawia w nich wiernym odpowiednie przykłady do naśladowania. Przez święta maryjne i ku czci świętych Pańskich Kościół głosi i odnawia także tajemnicę paschalną Chrystusa, dzięki której mają oni uczestnictwo z uwielbionym Panem. 239. Właściwe obchodzenie i przeżywanie liturgii roku kościelnego umożliwia chrześcijańską formację wiernych przez przedstawienie najważniejszych prawd wiary w sposób skoncentrowany wokół osoby Jezusa Chrystusa. Przez Niego składamy dzięki Bogu, któremu oddawana jest wszelka cześć i chwała przez cały rok. W roku liturgicznym dokonuje się również moralna formacja wiernych, gdyż w tekstach czytań i modlitw liturgicznych ciągle rozbrzmiewają wezwania do naśladowania Chrystusa, Matki Bożej i świętych. Istnieją również specjalne okresy liturgiczne poświęcone w szczególny sposób oczyszczeniu i odnowie wszystkich członków Kościoła. Wykorzystanie możliwości, jakie zawiera w sobie bogactwo liturgii w roku kościelnym dla religijnej formacji wiernych, należy uważać za ważne zadanie wszystkich duszpasterzy w diecezji. 240. Niedziela jest najstarszym dniem świątecznym chrześcijan. Początkami swymi sięga czasów apostolskich, a jej szczególna godność wypływa z dnia Zmartwychwstania Pańskiego. Stąd niedziela powinna być w życiu wspólnoty wiernych dniem wspólnej modlitwy, zwłaszcza podczas sprawowanej Eucharystii. Duszpasterze niech dołożą starań, aby liturgia sprawowana w niedziele odznaczała się uroczystym charakterem i rodzinną atmosferą, a przez to przyciągała wiernych do chętnego w niej udziału. W formacji religijnej należy uświadamiać wiernym, że udział w niedzielnej Eucharystii jest znakiem przynależności do Kościoła. Dzieciom i młodzieży należy ukazywać ścisły związek między wyznawaną wiarą, uczestnictwem w katechizacji a udziałem w niedzielnej mszy świętej. 241. Niedziela jest tygodniowym świętem, w którym chrześcijanie składają Bogu dziękczynienie i uwielbienie przeżywając we wspólnocie wyzwolenie z niewoli grzechu i zawarcie z Bogiem w Chrystusie Nowego Przymierza oraz oczekując Jego przyjścia w chwale. Dlatego niedziela jest dniem radości i odkupienia dokonującego się przez Chrystusa oraz dniem wypoczynku po pracy jako zapowiedź uczestnictwa w szczęściu wiecznym. Należy tak formować wiernych, aby korzystając z niedzielnego wypoczynku, nie zaniedbywali udziału we mszy św., poświęcali więcej czasu na modlitwę, lekturę religijną, kontakty rodzinne, odwiedzanie chorych i samotnych. Obowiązek uczestniczenia we mszy św. może być wypełniony także wieczorem dnia poprzedzającego niedzielę lub święto nakazane. 242. Celem Wielkiego Postu jest przygotowanie wiernych na obchód świąt paschalnych i odnowienie łaski chrztu oraz wewnętrzna przemiana, dzięki praktykom pokutnym i jałmużnie, gorliwszej modlitwie i słuchaniu słowa Bożego. W tym czasie wierni niech uczestniczą w rekolekcjach i przez oczyszczenie się z grzechów w sakramencie pojednania, wewnętrznie odnowieni, niech uczestniczą w liturgii Wielkiego Tygodnia, zwłaszcza w Świętym Triduum Paschalnym. W okresie Wielkiego Postu należy odprawiać tradycyjne nabożeństwa związane z Męką Pańską, tj. Gorzkie Żale i Drogę Krzyżową, połączone z przepowiadaniem słowa Bożego. Okres od niedzieli Zmartwychwstania Pańskiego do Zesłania Ducha Świętego obchodzi się w liturgii jako jeden dzień świąteczny, a nawet jako wielką niedzielę (por. NUAL 22). Dni po Wniebowstąpieniu Pańskim mają w liturgii cechy nowenny jako modlitewne oczekiwanie na Zesłanie Ducha Świętego. 243. Okres Adwentu posiada podwójny charakter: jest czasem przygotowania na przeżywanie tajemnicy wcielenia i objawienia Pańskiego jako pamiątki pierwszego przyjścia Chrystusa do ludzi oraz czasem oczekiwania na Jego drugie przyjście na końcu świata (NUAL 39). W okresie Adwentu należy zachować zwyczaj odprawiania mszy św., tzw. roratnich oraz zaleca się specjalne duchowe przygotowanie wszystkich wiernych do świąt Narodzenia Pańskiego poprzez rekolekcje adwentowe. W okresie Narodzenia Pańskiego należy podtrzymywać zwyczaj urządzania jasełek i adoracji Dzieciątka Jezus przez dzieci, młodzież i dorosłych. Wizyta pasterska, która tradycyjnie związana jest z tym okresem, powinna posiadać charakter ojcowskiej troski o życie religijno-moralne parafian. 244. Niedziele i dni powszednie czasu zwykłego, w ciągu roku, skoncentrowane są wokół ciągłego czytania Pisma Świętego; wtajemniczają wiernych w Boży plan Zbawienia oraz prowadzą do ustawicznego wzrostu ich wiary i miłości dzięki medytacjom nad słowem Bożym i częstemu przystępowaniu do Eucharystii. Święta Pańskie ku czci Najświętszej Maryi Panny i innych świętych, przypadające w tym okresie, są okazją do pogłębienia jakiejś tajemnicy wiary oraz zawierają zachętę do naśladowania Chrystusa, Jego Najświętszej Matki, a także świętych Pańskich. Ważniejsze święta tego okresu powinny być w każdej wspólnocie uroczyście obchodzone, a tradycje i zwyczaje z nimi związane, winny być nadal zachowane. 245. Oprócz obchodów uroczystości i świąt przewidzianych przez kalendarz liturgiczny Kościoła powszechnego, należy także zachować praktykę obchodzenia pierwszych czwartków, piątków i sobót każdego miesiąca. Pierwsza niedziela miesiąca tradycyjnie łączy się z adoracją Najświętszego Sakramentu, która powinna być należycie przygotowana i przeprowadzona. Do obchodów okolicznościowych należy zaliczyć: jubileusze sakramentu małżeństwa i kapłaństwa, rocznice chrztu i Pierwszej Komunii Świętej, uroczyste rozpoczęcie i zakończenie roku katechetycznego dzieci i młodzieży. Obchody te odpowiednio przygotowane i przeprowadzone mogą stać się „świętem” w parafii, przynoszącym wiele owoców duchowych. 246. Ze względu na rolę świątyni jako miejsca gromadzenia się wiernych na liturgię, doroczny obchód tytułu kościoła lub rocznicy jego poświęcenia powinien mieć charakter uroczysty. Obchodzi się je albo w tym samym dniu, albo w najbliższą niedzielę. 247. Szczególną uwagę należy zwrócić na dobre przygotowanie i przeprowadzenie innych dorocznych obchodów, takich jak: rekolekcje wielkopostne i adwentowe. Pierwsza Komunia Święta dzieci, dzień chorych, dzień powołań, doroczne święta patronów różnych zawodów, tydzień misyjny, Tydzień Kultury Chrześcijańskiej i tydzień trzeźwości. Przygotowanie tych obchodów i wspólne ich przeżywanie jest wyrazem religijnego życia parafii oraz staje się czynnikiem jednoczącym daną wspólnotę. B. Nabożeństwa 1. Zasady ogólne 248. Przy organizowaniu nabożeństw należy przestrzegać następujących zasad: a) Nabożeństw nie wolno mieszać z liturgią. Powinny one stanowić odrębną całość i jedynie z konieczności mogą liturgię poprzedzać, względnie po niej następować; b) Charakter nabożeństwa i jego poszczególne elementy składowe (śpiewy, czytania, modlitwy) powinny zawsze łączyć się z okresem liturgicznym i przez to przyczyniać się do pogłębienia liturgicznej i kościelnej formacji wiernych. c) W ciągu roku liturgicznego, stosownie do potrzeb i okoliczności, należy organizować odpowiednie nabożeństwa, zgodnie z istniejącą w diecezji tradycją. d) Przez nabożeństwa należy wyrabiać u wiernych przekonanie, że chrześcijańska modlitwa powinna zawsze łączyć się z konkretnymi czynami na rzecz bliźnich (ubodzy, chorzy, misje, ludzie dotknięci nieszczęśliwymi wypadkami losowymi). e) Należy zadbać o to, aby nabożeństwa maryjne i ku czci świętych nie zatraciły charakteru teocentrycznego. Dlatego Matkę Bożą i świętych Pańskich należy ukazywać jako mających udział w zbawczym dziele Chrystusa. Kult ten powinien prowadzić wiernych przez Chrystusa do Ojca, dzięki wstawiennictwu Maryi i świętych. f) Zaleca się nabożeństwa słowa Bożego zwłaszcza w wigilie uroczystości i świat oraz w niektóre dni, szczególnie Adwentu i Wielkiego Postu, w niedziele i święta (KL 35, n). Wskazane jest również połączenie nabożeństwa słowa Bożego z bezpośrednim przygotowaniem do sakramentów świętych. g) Większą niż dotąd wagę należy przykładać do nabożeństw pokutnych, które mają budzić ducha pokuty, przygotować wiernych do indywidualnego wyznania grzechów w sakramencie pojednania, stopniowo formować sumienie dzieci przez ukazywanie prawdy o grzechu w życiu ludzkim i wyzwoleniu od niego przez Chrystusa (por. OP 37). 249. W nabożeństwach należy unikać: monotonii, zbytniej tkliwości i nadmiernej uczuciowości, słowem tego wszystkiego, co i jest szkodliwe dla zdrowej pobożności. Nie należy także ograniczać się do nabożeństw tylko błagalnych, lecz przez organizowanie w ciągu całego roku kościelnego nabożeństw dziękczynnych i pochwalnych formować u wiernych postawy wdzięczności i uwielbienia Boga, za wszystkie wydarzenia życia ludzkiego. Nabożeństwom może przewodniczyć kapłan, diakon lub odpowiednia osoba świecka. 2. Nabożeństwa okresowe 250. Zaleca się organizowanie w ciągu roku liturgicznego nabożeństw uzupełniających liturgię, stosownie do potrzeb wiernych i ł ducha danego okresu liturgicznego. I tak należy urządzić: a) w okresie Adwentu – nabożeństwa pokutne oraz nowennę do Bożego Narodzenia dla poszczególnych grup wiernych (dzieci, młodzież, dorośli); b) w czasie Narodzenia Pańskiego – adorację przy żłobku, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży; c) na zakończenie roku kalendarzowego - nabożeństwo dziękczynne i przebłagalne, połączone ze sprawozdaniem proboszcza z pracy duszpasterskiej za cały kończący się rok; d) w okresie Wielkiego Postu – Drogę Krzyżową, Gorzkie Żale i nabożeństwa pokutne z nawiązaniem do sakramentu chrztu; e) nabożeństwa związane ze sprawowaniem sakramentów świętych, z pracą zawodową, życiem rodzinnym i społecznym, kultem świętych, które odprawia się stosownie do potrzeb duchowych i możliwości wiernych oraz roztropnej oceny duszpasterzy, uwzględniając miejscowe warunki. Należy docenić święta patronalne poszczególnych grup zawodowych zgodnie z charakterem danej wspólnoty parafialnej i nadać im charakter religijnego obchodu. 3. Nabożeństwa maryjne 251. Prawdziwy kult Maryi jest zawsze ściśle związany z kultem Chrystusa. Oparty na takim fundamencie kult NMP należy w dalszym ciągu w diecezji pielęgnować i ubogacać o nowe formy zgodne z nauką Kościoła i duchem jego liturgii. Zadaniem duszpasterzy jest tak formować wiernych, aby chętnie i licznie uczestniczyli w nabożeństwach do Matki Chrystusa i Kościoła, przez nie wzrastali duchowo na wzór Maryi, byli zawsze gotowi do pełnienia woli Bożej, a swoim życiem wskazywali innym Chrystusa. Formacja taka nie może ograniczać się do sporadycznie głoszonych kazań maryjnych, lecz powinna być ściśle złączona z przeżywaniem roku liturgicznego, gdyż wspomnienie Matki Bożej zostało włączone w roczny cykl tajemnic Jej Syna i jest związane z tymi tajemnicami. W Adwencie Kościół przedstawia w liturgii Maryję jako dziewicę i matkę oczekującą Syna, będącą wzorem gotowości na przyjście i radosne przyjęcie nadchodzącego Zbawiciela (MC 4). W okresie Narodzenia Pańskiego należy rozważać rolę Maryi w dziele Zbawienia poprzez Jej Boże Macierzyństwo, Jej święte życie w rodzinie nazaretańskiej i przemożne wstawiennictwo jako Królowej Pokoju dla całego świata (MC 5). 252. Poprzez liturgiczny obchód uroczystości i świąt maryjnych, Kościół ukazuje Maryję jako najznakomitszy wzór i świadectwo wiary, miłości i doskonałego zjednoczenia z Chrystusem (por. KK 63; MC 16). Praktyki pobożności względem Maryi Panny powinny odznaczać się charakterem chrystologicznym, trynitarnym i eklezjalnym (MC 25; 25-28) oraz wzorować się na Piśmie Świętym, odsłaniającym Boży plan Zbawienia i rolę, jaką spełnia w nim Maryja. Pismo Święte ma być źródłem inspirującym do modlitw i śpiewów (MC 30). Nie należy nigdy zapominać, że „celem ostatecznym kultu Matki Bożej jest – by Bóg został uwielbiony i by chrześcijanie zostali pobudzeni do całkowitego uzgodnienia z Wolą Bożą swojego życia i postępowania” (MC 39). 253. W praktyce pastoralnej należy głównie zwrócić uwagę na następujące wspólne i indywidualne praktyki pobożne ku czci Najświętszej Maryi Panny: a) nabożeństwo majowe i różańcowe, które należy odprawiać w każdym kościele na terenie diecezji, w czasie najbardziej odpowiednim dla wiernych. Parafian mieszkających w znacznej odległości od kościoła należy zachęcić do wspólnej modlitwy w tym czasie przy krzyżach, kapliczkach, względnie w domach razem z całą rodziną; b) „Anioł Pański” – jako modlitwa dla uczczenia Tajemnicy Wcielenia i Odkupienia jest odmawiana na głos dzwonu 3 razy dziennie, przez co w pewien sposób następuje uświęcenie całego dnia przez myśl o Bogu oraz łączność wszystkich wierzących z Ojcem Świętym; c) Godzinki o Niepokalanym Poczęciu NMP, przynajmniej w maju, październiku i święta maryjne, zawsze jednak poza mszą świętą. C. Procesje i pielgrzymki 254. Procesje są aktami kultu wypływającymi z wiary. Są one modlitwą Kościoła uświęcającą i nadającą sens pewnym czynnościom. Wspominają i niejako na nowo przedstawiają wydarzenia z życia Chrystusa związane z dziełem zbawienia. Procesje wyrażają pielgrzymujący charakter Kościoła zdążającego do Niebieskiego Jeruzalem i doskonale ukazują Kościół miejscowy zgromadzony we wspólnej modlitwie (por. Obj 7; 21-22). 255. Szczególnym rodzajem procesji są pielgrzymki, które mogą mieć charakter pokutny, dziękczynny lub błagalny. Celem pielgrzymki jest zawsze miejsce święte, w sposób specjalny czczone i drogie sercom wiernych. Pielgrzymki są często okazją do bardzo intensywnych przeżyć religijnych. Miejsca pielgrzymkowe na terenie diecezji należy z pietyzmem przygotować do obsługi pielgrzymów, a liturgia w nich sprawowana winna odznaczać się szczególnie uroczystym charakterem i pięknem. VI. Świątynia jako miejsce kultu A. Urządzenie świątyni 256. Świątynia jest znakiem obecności Boga wśród jego ludu (Ap 21, 3), jest zapowiedzią i obrazem obcowania Pana Zastępów ze swoimi wybranymi oraz zapowiedzią życia wiecznego. W niej bowiem sprawuje się Eucharystię i inne sakramenty, głosi się słowo Boże i realizuje zasadniczy cel, którym jest publiczne oddawanie kultu. Urządzenie wnętrza świątyni winno być funkcjonalne, aby ułatwić wykonywanie czynności liturgicznych i aktywny udział wiernych w sprawowanej liturgii. 1. Ołtarz główny 257. Prezbiterium z ołtarzem głównym winno być wyróżnione z całości świątyni przez podwyższenie, co umożliwi lepszą widoczność sprawowanej liturgii ofiary. Ołtarz należy zbudować z materiału trwałego i estetycznego. W nowo budowanych świątyniach ołtarz może być tylko jeden w nawie głównej, zgodnie z symboliką: jeden Chrystus – jedna ofiara – jeden stół ofiarny. Przy ołtarzu należy umieścić dobrze widoczny krzyż oraz świeczniki. 2. Miejsce głoszenia słowa Bożego 258. Miejsce, z którego czyta się i głosi słowo Boże, powinno mieć związek z ołtarzem i zgodnie ze strukturą kościoła tak być usytuowane, aby wierni mogli dobrze widzieć lub słyszeć czytającego lub mówiącego (por. IGMR 272). 3. Tabernakulum 259. W każdym kościele należy przechowywać Najświętszy Sakrament. Tabernakulum jako miejsce przechowywania Świętych Postaci powinno być umieszczone w centralnym miejscu kościoła. Przy tabernakulum winna płonąć wieczna lampka, która wskazuje miejsce obecności Chrystusa. Najświętszy Sakrament wolno przechowywać stale tylko w jednym tabernakulum. Tabernakulum winno być pancerne, ognioodporne i na stałe przytwierdzone do podłoża. Klucz do tabernakulum winien być pilnie strzeżony przez rządcę kościoła. Do każdego tabernakulum winien być klucz zapasowy. 4. Chrzcielnica 260. Każdy kościół parafialny winien posiadać chrzcielnicę ustawioną w specjalnej kaplicy chrzcielnej lub innym widocznym i stosownym miejscu. Jej wygląd i usytuowanie powinny podkreślać ważność i godność sakramentu chrztu. Obok chrzcielnicy umieszcza się świecę wielkanocną (paschał). Należy zadbać, by chrzcielnica w wigilię paschalną, w okresie wielkanocnym oraz podczas pierwszej uroczystej komunii św. dzieci z parafii została odpowiednio przyozdobiona. 5. Oświetlenie świątyni 261. Oświetlenie kościoła winno być dostosowane do jego wnętrza i architektury, oraz różnić się od oświetlenia stosowanego w obiektach świeckich. Niezgodne z duchem i tradycją liturgii jest wprowadzanie wątpliwej wartości efektów świetlnych, do których należą między innymi: elektryczne świece ołtarzowe, monogramy świetlne, aureole i obramowanie wizerunków świętych szeregiem żarówek. 6. Radiofonizacja wnętrza świątyni 262. Kościoły oraz większe kaplice winny być wyposażone w sprzęt radiofoniczny. 7. Środki audiowizualne 263. Obok urządzeń nagłaśniających można stosować w kościołach i kaplicach inne urządzenia ułatwiające aktywne uczestnictwo wiernych w liturgii. Należy do nich rzutnik z odpowiednim ekranem, na którym można wyświetlać teksty mszalne, pieśni oraz odpowiednie przeźrocza, takie jak: obrazy pomagające rozważać tajemnice różańca, Gorzkich Żalów lub Drogi Krzyżowej. 8. Ogrzewanie i zabezpieczenie świątyni 264. Duszpasterze winni zadbać o odpowiednie ogrzewanie kościołów. Zainstalowanie ogrzewania powinno być uprzednio skonsultowane z Kurią Diecezjalną. Do rządcy kościoła należy dbanie o właściwą konserwację i zabezpieczenie pomieszczeń i urządzeń kościelnych przed zniszczeniem. Każdy obiekt sakralny i wyposażenie wnętrza powinny być ubezpieczone w Zakładzie Ubezpieczeń. B. Wyposażenie świątyni 1. Szaty liturgiczne 265. Każdy kościół i kaplica winny być wyposażone w wystarczającą liczbę odpowiednich szat liturgicznych. Sporządzając nowe szaty należy zwracać szczególną uwagę na wartość i szlachetność materiałów, kierować się przy wykonywaniu szat motywami szlachetnego piękna oraz brać pod uwagę cel jakiemu mają służyć. Symbole i ozdoby stosowane jako element dekoracyjny mają podkreślać godność świętych czynności (por. IGRM 297-306). 2. Naczynia liturgiczne 266. Naczynia liturgiczne służące do sprawowania świętych czynności winny odróżniać się do przedmiotów świeckiego użytku. Naczynia święte powinny być czyste, odpowiednio przechowywane i zabezpieczone. 3. Księgi liturgiczne 267. W każdym kościele powinny być wszystkie księgi liturgiczne potrzebne do sprawowania liturgii. Ponieważ zawierają one teksty modlitw Kościoła, a także wyjątki z Pisma Świętego należy odnosić się do nich z szacunkiem. Księgi liturgiczne wycofane lub zniszczone częstym używaniem należy przechowywać w archiwum miejscowego kościoła, gdyż są one świadectwem życia liturgicznego na danym terenie. Księgi liturgiczne wyjątkowo cenne dla dziejów liturgii należy przekazywać do Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego w Lublinie lub do Muzeum Diecezjalnego. Raz w roku należy dokonać przeglądu szat, naczyń i ksiąg liturgicznych w celu ich oczyszczenia i konserwacji oraz ewentualnego uzupełnienia. 4. Inne wyposażenie 268. Każdy kościół należy wyposażyć w konfesjonały i ustawić w takim miejscu, aby wierni mogli dyskretnie korzystać z sakramentu pojednania. Należy zachować zwyczaj umieszczania w kościołach wizerunków świętych. Nie można jednak umieszczać kilku obrazów i rzeźb o identycznej treści. W każdym kościele winna być erygowana prawnie i liturgicznie droga krzyżowa dostosowana do stylu i wystroju wnętrza świętego pomieszczenia. Przy wejściu do świątyni należy umieścić tablicę z historią kościoła i porządkiem nabożeństw oraz naczynie z wodą święconą, utrzymywane stale w czystości i zawsze zawierające wodę. Obok tegoż naczynia może być umieszczony krzyż z wizerunkiem Ukrzyżowanego. VII. Muzyka i sztuka A. Muzyka kościelna 269. Muzyka i śpiew stanowią integralną część sprawowanej liturgii, zwłaszcza uroczystej. Przez nie pełniej wyraża się modlitwa zgromadzenia liturgicznego, a święte obrzędy nabierają jeszcze bardziej uroczystego i podniosłego charakteru (KL 112 i 113). Wielkie znaczenie należy przywiązywać do całego skarbca muzyki kościelnej, troskliwie go strzec i starać się ustawicznie go wzbogacać o nowe, odpowiadające obecnym czasom normy muzyki i śpiewu liturgicznego (KL 114). 270. Synod przypomina, że organy piszczałkowe są instrumentem muzycznym uświęconym wiekową tradycją kościelną i w miarę możliwości powinny być w każdym kościele. Budowa nowych organów lub poważny remont starych winien być uzgodniony z Kurią Diecezjalną. Oprócz organów dopuszczalne są wyjątkowo także inne instrumenty muzyczne, tradycyjne lub nowoczesne. Gra na organach ma na celu nie tylko towarzyszenie podczas śpiewu ludu względnie chóru, ale może stanowić sama w sobie część akcji liturgicznej. 271. Dobrą okazją do szerszego wykorzystania kościelnych utworów muzycznych i pieśni religijnych są nabożeństwa będące uzupełnieniem liturgii. Tradycyjne schematy tych nabożeństw można stale ubogacać śpiewem pieśni, psalmów, występami scholi, chóru i solową grą na organach, pamiętając jednak zawsze, by treść ich zgadzała się z charakterem danego nabożeństwa i okresem roku liturgicznego. Zaleca się organizowanie, zwłaszcza w okresie Bożego Narodzenia, nabożeństw kolędowych w wykonaniu chóru, a nawet połączonych chórów z wielu kościołów. ty bezwartościowe, które mogą budzić niesmak wiernych uwrażliwionych na piękno artystyczne należy to zawsze czynić w porozumieniu z Diecezjalną Komisją Artystyczną, a usunięte przedmioty zabezpieczyć w odpowiednim miejscu. B. Sztuka sakralna 272. Do najszlachetniejszych wytworów inwencji człowieka słusznie zalicza się sztuki piękne, zwłaszcza sztukę religijną, a w tym głównie sztukę kościelną. Kościół zawsze podkreślał rolę i znaczenie sztuki oraz jej funkcję w liturgii. Należy do niego ocena, które z dzieł artystów zgodne są z wiarą, pobożnością i tradycyjnymi zasadami oraz nadają się do użytku sakralnego (por. KL 122). Skarbiec zasobów sztuki, który w ciągu wieków nagromadził się w Kościele winien być pieczołowicie strzeżony i zachowany z całą troskliwością. Również współczesna sztuka sakralna winna się rozwijać w Kościele stosownie do charakteru i potrzeb lokalnych wspólnot Ludu Bożego. 273. Przy realizacji dzieł sztuki sakralnej należy zadbać o ich właściwy poziom artystyczny. Nie można wyposażać kościołów i kaplic w dzieła sprzeczne z duchem wiary i dobrych obyczajów, w dzieła o niskim poziomie artystycznym. Przy adaptacji wnętrz kościelnych należy starać się o odpowiednie ich urządzenie. Usuwając z wyposażenia kościelnego przedmioty bezwartościowe, które mogą budzić niesmak wiernych uwrażliwionych na piękno artystyczne należy to zawsze czynić w porozumieniu z Diecezjalną Komisją Artystyczną, a usunięte przedmioty zabezpieczyć w odpowiednim miejscu.
