Przepowiadanie Rozdział pierwszy PRZEPOWIADANIE SŁOWA BOŻEGO I. Teologia przepowiadania 1. Jednorodzony Syn Boży nosi miano Słowa, ponieważ otrzymał misję objawienia ludziom chwały Ojca. W tym sensie druga Osoba Trójcy Przenajświętszej jest pierwszym słowem, jakie Bóg Ojciec wyrzekł „dla nas i dla naszego zbawienia” oraz jest podstawą i punktem wyjścia wszelkich form samoudzielania się Boga światu. 2. W dziejach ludzkości, po raz pierwszy uobecnił się Bóg przez słowo stworzenia. „Wszystko się przez Nie stało, a bez Niego nic się nie stało” (J l, 3). Mocą tego słowa powołał On do istnienia i w istnieniu podtrzymuje byty widzialne i niewidzialne. W konsekwencji również i dzieła stworzone - świat, ludzie i historia - posiadają charakter słowa skierowanego przez Boga do człowieka, objawiają bowiem Jego „wiekuistą potęgę i bóstwo” (Rz l, 20). 3. Nie poprzestając na słowie stworzenia Bóg „wielokrotnie i na różne sposoby, przemawiał przez proroków” (Hbr 1,1). Słowo objawienia dane autorom natchnionym, przekazywane przez Tradycję ustną i spisane w księgach świętych, jest szczególnym wyrazem wkraczania Boga w dzieje Ludu Wybranego oraz promulgacją tajemnicy zbawienia i sądu. 4. Szczytem i pełnią objawionego Słowa Bożego jest Jezus Chrystus. On bowiem w pełni zrealizował odwieczny zamysł polegający na daniu ludziom udziału w wewnętrznym życiu Bożym. W ten sposób dzieło zlecone przed stworzeniem świata drugiej Osobie Trójcy Przenajświętszej – odwiecznemu Logos – spełnione zostało przez Wcielone, Osobowe Słowo Boże. Już w chwili Wcielenia – przez zjednoczenie natury Boskiej z naturą ludzką w Boskiej Osobie Słowa – nastąpiło pełne samoudzielenie się Boga ludziom. Ewangelia głoszona przez Chrystusa była proklamacją tej rzeczywistości oraz wezwaniem do jej przyjęcia. Wreszcie Misterium Paschalne otworzyło przed całą ludzkością możliwość udziału w tajemnicy zbawczej, która zrealizowała się w Jezusie Chrystusie. 5. Chrystusowe słowa i czyny zbawcze zostały przekazane apostołom wraz z poleceniem, aby Ewangelię, przyobiecaną przedtem przez proroków a obwieszczoną i wypełnioną przez Zbawiciela, głosili całemu światu jako źródło prawdy i najwyższą normę moralną. Apostołowie, umocnieni Duchem Świętym, przepowiadali Ewangelię poprzez przykład i świadectwo własnego życia, nauczanie ustne, spisywanie ksiąg świętych oraz formowanie instytucji zbawczych. Pragnąc zaś, aby ciągłość przepowiadania została utrwalona i zachowana dla przyszłych pokoleń ustanowili oni jako swych następców – biskupów przekazując im swoje posłannictwo nauczycielskie (por. KO 7). 6. Chociaż wraz ze śmiercią ostatniego apostoła nowe treści objawione nie są już ludzkości przekazywane, to jednak odwieczne Słowo Boże trwa nadal i żyje w przepowiadaniu Kościoła. Kościół stworzony słowem i czynem zbawczym Jezusa Chrystusa (por. Pius XII encyklika Mystici Corporis) jest nieustannie otwarty na słowo i wzrasta jego mocą, a równocześnie, przez posługę nauczycielską i przez sam fakt swego istnienia, słowo Boże ogłasza światu. Stąd Sobór Watykański II poucza, że Kościół w swej nauce, w swym życiu i kulcie przekazuje wszystkim pokoleniom to wszystko w co wierzy (por. KO 8). 7. Głoszone przez Kościół słowo Boże jest równocześnie wypowiedzią i czynem, daje poznać zbawienie i dokonuje zbawienia. Stąd można mówić o trzech jego zasadniczych funkcjach wyrażających się w pouczeniu, nakazie i czynie. Poucza ono o podstawowych prawdach dotyczących Boga, świata i człowieka, objawia odwieczną wolę Bożą będącą najwyższą normą moralności oraz tworzy istniejącą rzeczywistość zbawczą: daje moc potrzebną do wiary i przemiany wewnętrznej, tworzy bosko–ludzką wspólnotę, realizuje historię zbawienia. Tak więc Słowo Boże nie ogranicza się do przekazywania wiadomości, ale jest wyrazem mocy, która się uzewnętrznia. Słowo jest wyrazem woli Boga zbliżającego się do ludzi, jest ujawnieniem Jego osobowej miłości i dobroci posuniętej aż do zawierzenia ludziom jakiejś cząstki Bożej istoty. Przez Słowo Bóg chce być ze swym stworzeniem jako Emanuel (Bóg z nami). 8. Zasadniczą podstawą przepowiadania Kościoła jest Pismo Święte, które, będąc natchnione przez Boga, zawiera słowo Boże i jest nim rzeczywiście (por. KO 24). Kościół pamiętając, że obok stołu Ciała Chrystusowego istnieje stół Bożego słowa – Księgi Święte otaczał zawsze głęboką czcią oraz nieustannie wyrażał życzenie, aby żywiło się nimi i dzięki nim rozwijało się kaznodziejstwo (por. KO 21, 24). 9. Pierwszorzędnym podmiotem przepowiadania w Kościele jest Bóg Ojciec, który mówi przez Jezusa Chrystusa w Duchu Świętym. Przeświadczenie to wynika w sposób oczywisty ze słów Pana (por. Łk 10, 16). Dawali mu wyraz zarówno Apostołowie (por. 2 Kor. 13, 3; Tes. 2, 13; Rz 10, 14-17; 2 Kor. 2, 17), jak i Ojcowie Kościoła. Również Sobór Watykański II oraz instrukcje: Eucharisticum Mysterium z 25 maja 1967 r. i Liturgicae instaurationes z 5 listopada 1970 r. pouczają, że podczas kościelnej liturgii słowa – uobecnia się Chrystus (por. KL 7, 33; EM 9; LI 2). 10. Podmiotem drugorzędnym kościelnej posługi słowa jest cały Kościół – wszyscy wierzący są bowiem powołani do tego, by tej wierze, która konstytuuje Kościół i z której Kościół żyje, dawać świadectwo słowem i życiem. Jest to powszechne prawo i obowiązek, w wyniku których wszyscy w Kościele są zarówno słuchaczami, jak i głosicielami słowa (por. Mt 5, 13-16; l P 2, 9-10; KK 35; EN 66). 11. Należy pamiętać, że o ile w słuchaniu słowa w Kościele wszyscy są sobie równi – to jednak prawo do przepowiadania niesie za sobą zasadniczą różnorodność obowiązków i funkcji. Depozyt wiary jest strzeżony w sposób nieomylny przez Urząd Nauczycielski Kościoła – i tylko on może decydować o treści i formie jego przekazu. Głoszenie Ewangelii zlecone zostało przez Chrystusa przede wszystkim apostołom i ich następcom – biskupom, stąd też, z jednej strony są oni odpowiedzialni za przekaz wiary, z drugiej zaś przepowiadanie jest jednym z ich naczelnych zadań (por. KK 24, 25; DB 12; kań. 756 § 1). Obok biskupów – i w zależności od nich – obowiązek przepowiadania ciąży na prezbiterach i diakonach (por. KK 28; DB 30; DK 4; kań. 757). 12. Osoby świeckie mogą i powinny uczestniczyć w dziele ewangelizacji na mocy sakramentu chrztu, bierzmowania i małżeństwa (por. KK 10, 11; DA 2, 6). Misję swą winny realizować poprzez świadectwo życia, uaktywnianie wszystkich chrześcijańskich sił ukrytych w świecie, wyznawanie wiary oraz świadczenie o Chrystusie, szczególnie w ramach życia rodzinnego, sąsiedzkiego, zawodowego itp. (por. KK 35). Jak poucza papież Paweł VI „właściwym polem dla ich ewangelizacyjnej aktywności winna być szeroka i bardzo złożona dziedzina polityki, życia społecznego, gospodarki, [...] kultury, nauki i sztuki, stosunków międzynarodowych, środki przekazu społecznego” (EN 70). Osoby świeckie, które pragną nauczać w ramach ewangelizacji urzędowej, winny natomiast posiadać oficjalne upoważnienie w postaci misji kanonicznej. Koniecznym przygotowaniem do wszelkich form ewangelizacji, winno być również wewnętrzne zjednoczenie z Chrystusem oraz odpowiedni zasób wiadomości religijnych (por. KK35; EN73). 13. Chociaż wszyscy członkowie Kościoła zostali powołani do przepowiadania, to jednak zawsze należy pamiętać, że „żaden ewangelizujący nie jest najwyższym sędzią swej czynności ewangelizacyjnej [...] lecz winien ją pełnić z zachowaniem łączności z Kościołem i jego pasterzami” (EN 60). Jedyną bowiem normą przepowiadaniu jest Objawienie Boże zawarte w Piśmie Świętym i Tradycji, a strzeżone przez nieomylny Urząd Nauczycielski Kościoła. 14. Aby słowo Boże uobecniło się w słowie ludzkim powinny być spełnione następujące warunki: a) przepowiadający musi działać na mocy powołania i posłannictwa otrzymanego od Boga. Misja głoszenia słowa Bożego jest uczestnictwem w posłannictwie Chrystusa, a zakorzeniona jest w charakterze sakramentalnym chrztu, bierzmowania i kapłaństwa; b) przepowiadający winien chcieć dawać świadectwo o Chrystusie. Dawanie takiego świadectwa ludziom, którzy nie widzieli i nie słyszeli Chrystusowych słów i czynów zbawczych, jest możliwe jedynie przez wiarę. Wiara bowiem jest świadectwem tych rzeczywistości, których się spodziewamy (por. Hbr l, 1). W sposób szczególny człowiek doświadcza Boga w modlitwie, a zwłaszcza w modlitwie kontemplacyjnej. 15. Słowo Boże uobecnia się w słowie ludzkim przede wszystkim wówczas, gdy w Kościele jest czytane oraz tłumaczone Pismo Święte (por. KL 7, 33; EM 9). 16. Skuteczność przepowiadanego słowa w sposób szczególny uzależniona jest od tego, czy treść przepowiadania poparta jest świadectwem życia osób głoszących. Sobór Watykański II poucza: „świętość prezbiterów wiele wnosi do owocnego wypełniania ich posługi” (Dk 12); natomiast Paweł VI stwierdza: „głoszenie winno dokonywać się przede wszystkim przez świadectwo” (EN 21) oraz „człowiek naszych czasów chętniej słucha świadków niż nauczycieli, a jeśli słucha nauczycieli to dlatego, że są świadkami” (EN 41). 17. Istota przepowiadania kościelnego polega na tym, że odwieczne, a zarazem utrwalone w formach czasowych, słowo Boże tłumaczy się na słowo zrozumiałe dla człowieka współczesnego. Przepowiadanie jest wbudowaniem Bożej rzeczywistości w ludzką teraźniejszość. Niezmienna, ponadczasowa treść, ukształtowana przez osobowość przepowiadającego, ma być dostosowana do zmiennych warunków historycznych. Przepowiadający winien się troszczyć zarówno o to, aby depozyt wiary został przekazany w sposób niezafałszowany, jak i o to, aby był zrozumiały i aktualny dla odbiorców. 18. Spełnienie powyższych zadań wymaga naukowego i ascetycznego studium źródeł Objawienia oraz dobrej znajomości człowieka i warunków współczesnego życia. Kaznodzieja winien znać także wszystkie historyczno-kulturowe uwarunkowania kształtujące mentalność słuchaczy. 19. Przedmiotem przepowiadania – jego osią i tematem fundamentalnym – jest Chrystus. Dzieje się tak dlatego, że w Chrystusie i przez Chrystusa Bóg spełnił swój plan zbawczy, tj. udzielił siebie ludziom i zapoczątkował w ten sposób Królestwo Boże (por. EN 27; kan. 760). Nie znaczy to, że jakakolwiek prawda zawarta w Objawieniu, a proponowana przez teologię dogmatyczną czy moralna, ma być przemilczana lub umniejszona. Wprost przeciwnie – kaznodzieja winien głosić cały depozyt wiary, z tym tylko zastrzeżeniem, że każdy temat należy przepowiadać w powiązaniu z Chrystusem. W przepowiadaniu chrystocentrycznym trzeba pamiętać, że Chrystus wczoraj, teraz i na wieki – zawsze – jest ten sam (por. Hbr 13, 8), nic można się zatem zatrzymać tylko w wymiarze przeszłości (Chrystus z kart Nowego Testamentu), lecz trzeba mieć na uwadze również wymiar współczesny (Chrystus zmartwychwstały, żyjący w Kościele) oraz przyszłe dopełnienie Królestwa Bożego w paruzji. Ujęcia chrystocentrycznego wymagają w sposób szczególny takie tematy, jak: realizujące się dziś zbawienie podmiotowe, czyli usprawiedliwienie, życie liturgiczne Kościoła oraz rola i zadania świętych. Chrystus jest tym, który dokonuje usprawiedliwienia. On jest pierwszorzędnym podmiotem liturgii i On działa w świętych. 20. Zasadniczym celem przepowiadania jest urzeczywistnianie Kościoła dziś i jutro. Dokonuje się to poprzez wiarę, przemianę i miłość. Wiara jest świadomą i dobrowolną odpowiedzią na słowa Objawienia, w których Bóg wychodzi naprzeciw człowiekowi i daje mu siebie. W wierze, która jest egzystencjalnym aktem całego człowieka, decydujące znaczenie ma stosunek do osoby Chrystusa. Przepowiadanie ma nie tylko budzić wiarę, lecz również pogłębiać ją i umacniać. Przemiana (metanoia – nawrócenie, pokuta) oznacza totalną odnowę duchową, przekształcenie sposobu myślenia i wartościowania, czyli całej postawy wewnętrznej. Miłość, która jest uczynieniem z własnego życia daru dla Boga, wyraża się na zewnątrz w miłości bliźniego. Jest to swoisty przekład akceptowanej prawdy na język życia, dlatego wartość przepowiadania mierzy się ostatecznie stopniem, w jakim pobudza ono do miłości, umacnia ją i pogłębia. Wiara, przemiana i miłość są ostatecznie darem i owocem działania Bożego, stąd też zaistnienie ich jest tak bardzo uzależnione od dynamiki Bożego słowa. 21. Słowo z natury prowadzi do sakramentu i sakramentu się domaga, bowiem, choć w przepowiadaniu słowa uobecnia się skuteczność Bożego dzieła zbawienia, to jednak najpełniejsze urzeczywistnienie osiąga ono w sakramencie. Stąd też słowo winno byt przepowiadane jako część integralna liturgii i uprzedzać sprawowanie sakramentu. Tak jak liturgia sakramentu bez liturgii słowa może być z braku żywej wiary uczestników nie w pełni owocna, tak też liturgia słowa bez liturgii sakramentu jest niepełna z powodu braku swego ostatecznego odniesienia (por. KL 56; DK 4; EM 10: LI 2b). Chrystus dokonał dzieła zbawienia przez przepowiadanie słowa i przez swoje czyny zbawcze, które punkt szczytowy osiągnęły w misterium paschalnym. Dziś słowo Chrystusa uobecnia się w przepowiadaniu Kościoła, a Jego czyny w sakramentach. Jedno i drugie razem wzięte – to Christus totus. Jedności tej rozdzielać nie wolno. Kto chce dostąpić zbawienia musi się spotkać z Chrystusem obecnym w Kościele w słowie i sakramencie. II. Formy przepowiadania A. Przepowiadanie homilijne 22. Pierwszą formą przepowiadania jest kazanie integralnie związane ze sprawowaniem liturgii, czyli homilia. Zgodnie bowiem z postanowieniami Soboru Watykańskiego II (KL 52) oraz ustawodawstwem posoborowym (IOe 53), wszelkie przepowiadanie w ramach liturgii winno przyjmować postać homilii. Papież Paweł VI poucza, że homilia włączona „w celebrę eucharystyczną, którą bezpośrednio przygotowuje i skąd czerpie swą osobliwą moc i siłę, spełnia bez wątpienia pierwszorzędne zadanie ewangelizacyjne, o ile ujawnia głęboką wiarę przepowiadającego i przepojona jest miłością” (EN 43). Tenże papież przestrzega, że „błądziłby ten, kto by nie uznawał homilii za ważne i sprawne narzędzie w prowadzeniu ewangelizacji” (tamże). Podobnie zaleca homilię papież Jan Paweł II wskazując, że jest ona najodpowiedniejszym środkiem służącym do wykładu treści objawienia oraz, że do jej istoty należy okazywanie zbieżności między objawioną mądrością Bożą a szlachetną i szukającą na różnych drogach prawdy myślą ludzką (TKE 10). Również Kodeks Prawa Kanonicznego podkreśla, że „wśród wszystkich form przepowiadania szczególne miejsce zajmuje homilia” (kań. 767 § 1). 23. Homilia dzieli się zazwyczaj na trzy części: doświadczenie życiowe, czyli element egzystencjalny, aktualizację Bożego orędzia zbawczego i szczegółowe wskazania praktyczne oraz życie chrześcijanina. Element egzystencjalny, tzw. doświadczenie życiowe – winno uwzględniać realia ludzkiego życia, pytania jakie człowiek może skierować pod adresem dopiero co odczytanych tekstów biblijnych oraz ich kontekst psychologiczno-społeczny. Im bardziej część pierwsza homilii spójna jest z realnym życiem, tym uważniej słuchane będą jej części następne. Aktualizacja Bożego orędzia zbawczego – to przekład myśli biblijnej na pojęcia i język ludzi współczesnych. Chodzi o to, aby, przy pomocy treści objawionych, dać adekwatną odpowiedź na pytania i problemy uczestników nabożeństwa. Słuchacz winien odnieść wrażenie, że hic et nunc Pan staje wśród swego ludu i rozmawia na temat najbardziej aktualnych problemów dnia. Należyte przygotowanie tej części homilii wymaga: a) zapoznania się z komentarzami egzegetycznymi do czytań biblijnych, b) pogłębienia znajomości kerygmatu biblijnego poprzez uwzględnienie odpowiednich wypowiedzi Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, c) nadania omawianym prawdom kształtu wykładu katechetycznego i apelu ewangelizacyjnego. Ostatnia część homilii – życie chrześcijanina – powinna zawierać próbę ukazania konkretnych możliwości realizacji Bożego apelu. Tu szczególnie ważne jest osobiste świadectwo przepowiadającego. 24. Wśród homilii na pierwszym miejscu należy wymienić homilię mszalną. Stanowi ona integralną część samej liturgii i odgrywa ważną rolę w uobecnianiu dzieła zbawienia (por. KL 33, 35, 56; EM 10; LI 2b). Homilia jest kontynuacją i aktualizacją czytań biblijnych dokonywaną w kontekście sprawowanego misterium, okresu liturgicznego, przypadającego wspomnienia świętych oraz rzeczywistych warunków życia i potrzeb słuchaczy. W treści swej homilia zawsze winna być wezwaniem do wiary i przemiany, wykładem tajemnic wiary i życia chrześcijańskiego oraz wprowadzeniem do liturgii Eucharystii (por. KL 52; IOe 54; IGMR 41; TKE 10; ID 3). Szczególną rolę w homilii mszalnej winna odgrywać skierowana do wiernych zachęta, aby składając ofiarę Chrystusa – uczyli się czynić dar z samych siebie, a biorąc udział w uczcie Eucharystycznej coraz bardziej przyczyniali się do zjednoczenia rodziny ludzkiej. 25. Obok homilii mszalnych ważną rolę spełniają również homilie głoszone podczas sprawowania innych sakramentów świętych: a) homilia chrzcielna, na podstawie czytań biblijnych, uwypukla fakt, że przez chrzest osoby wszczepione w Chrystusa, otrzymują godność przybranych dzieci Bożych, stają się Bożym Ludem i mają prawo do dziedzictwa wiecznego. Obok treści katechetycznych powinna ona zawierać również gorącą zachętę skierowaną do przyjmującego chrzest, jeśli jest to osoba dorosła, lub do rodziców chrzestnych (por. OChD 17); b) z sakramentem pojednania, w miarę możliwości, winno się łączyć nabożeństwo pokutne, na które składa się m.in. liturgia słowa wraz z homilią (por. OP 48-58). Homilie głoszone w ramach nabożeństw pokutnych w sposób szczególny winny uwypuklać wspólnotowy charakter sakramentu pojednania. Nie można bowiem pojednać się z Bogiem bez pojednania z Kościołem. Należy również zwracać uwagę na sakramentalny charakter spowiedzi i odpuszczenia grzechów oraz na tajemnicę sprawiedliwości i miłosierdzia Bożego; c) homilia głoszona podczas sprawowania sakramentu małżeństwa winna uwydatnić znaczenie tego sakramentu w dziejach zbawienia, wskazywać, że jest on „znakiem tajemnicy jedności i płodnej miłości łączącej Chrystusa z Kościołem” oraz przypominać „zadania i obowiązki dotyczące uświęcenia małżonków i dzieci” (OM l, 6, 23). Podczas sprawowania sakramentu małżeństwa nigdy nie wolno opuścić homilii (por. IOe 50). 26. Szczególne znaczenie ewangelizacyjne ma homilia głoszona zawsze podczas obrzędów pogrzebowych. Homilia pogrzebowa winna obwieszczać tajemnicę męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, objaśniać chrześcijańskie znaczenie śmierci, „dawać nadzieję ponownego spotkania w Królestwie Bożym”, uczyć miłości pełnej szacunku wobec zmarłych oraz zachęcać obecnych do dawania świadectwa Chrystusowi. Podczas przemówień pogrzebowych winno się unikać zarówno akcentów panegirycznych, jak i wszelkich kontrowersji. Można natomiast wspomnieć o okolicznościach życia i śmierci zmarłego (OPogrz. 11, 33, 56, 86). 27. Poza homiliami głoszonymi w ramach sprawowania czynności sakramentalnych i obrzędów pogrzebowych, należy również zwrócić uwagę na homilie głoszone podczas tzw. nabożeństw słowa Bożego. Na nabożeństwo słowa Bożego składa się: intronizacja Ewangelii, cztery czytania biblijne, psalmy responsoryjne, homilia, modlitwa powszechna, błogosławieństwo. Ustalona jest także kolejność czytań: prawo i księgi historyczne Starego Testamentu, księgi prorockie, Ewangelia – jako realizacja Bożych obietnic i wreszcie listy apostolskie jako konkretyzacja zasad życia chrześcijańskiego. W homilii winien być uwypuklony centralny temat czytań oraz ukazane sposoby realizacji słowa Bożego (por. IOe 38-39). 28. Szczególną formą przepowiadania biblijnego jest przepowiadanie w ramach Godziny Biblijnej. Przyjmuje ono formę pośrednią pomiędzy kazaniem a katechezą. Godziny biblijne winny się odbywać w salach katechetycznych. Składają się na nie: Modlitwa do Ducha Świętego, odczytanie perykopy biblijnej, wyjaśnienie tekstu, tj. wydobycie jego treści teologicznej, wskazanie, w jaki sposób można tę treść realizować w życiu, pytania i odpowiedzi, krótkie streszczenie całości, pieśń i modlitwa. Najbardziej wskazaną metodą przepowiadania jest metoda kursoryczna polegająca na kolejnym czytaniu poszczególnych ksiąg biblijnych. Począwszy od Ewangelii św. Łukasza czyta się poszczególne ewangelie, Dzieje Apostolskie, księgi historyczne i dydaktyczne Starego Testamentu, listy apostolskie i księgi prorockie. 29. Homilią można też nazwać słowo podsumowujące wygłoszone przez kapłana (dla małej grupy) na zakończenie Kręgu Biblijnego, bądź Ewangelicznej Rewizji Życia. Przez Krąg Biblijny rozumiemy rozmowę na temat konkretnych tekstów biblijnych. Składa się nań modlitwa, lektura wybranych tekstów biblijnych, medytacja, dyskusja, pytania, odpowiedzi, słowo podsumowujące głoszone przez kapłana prowadzącego spotkanie, modlitwa powszechna i pieśni. Ewangeliczna Rewizja Życia różni się od Kręgu Biblijnego przede wszystkim tym, że punktem wyjścia nie są czytania biblijne, lecz konkretna sytuacja życiowa. Przebieg tego spotkania jest następujący: modlitwa, omówienie jakiegoś konkretnego aktualnego wydarzenia, odczytanie odpowiednio dobranych tekstów biblijnych, które pomogą odpowiedzieć na pytanie, czy Bóg objawia się w omawianym wydarzeniu oraz, jakie wezwanie kieruje do nas Bóg przez to wydarzenie., wyciągnięcie praktycznych wniosków życiowych, słowo podsumowujące głoszone przez kapłana, modlitwa. B. Przepowiadanie ewangelizacyjne 30. Przepowiadanie ewangelizacyjne jest to orędzie zbawcze, jakie Kościół kieruje ku tym, którzy jeszcze nie wierzą, tracą wiarę lub też całkowicie odeszli od wiary (por. KL 9; kan. 771 § 2). Treścią takiego kazania winien być nie system filozoficzno–teologiczny, lecz kerygmat, czyli Dobra Nowina o zbawieniu zapowiedziana przez proroków, zrealizowana w Jezusie Chrystusie i aktualizująca się dziś w życiu Kościoła. Kazania ewangelizacyjne zwracają się do słuchaczy w formie osobistego wezwania. Szczególnie dużą rolę odgrywa w nich świadectwo głosiciela. 31. Kazania ewangelizacyjne najczęściej stanowią treść rekolekcji ewangelizacyjnych. Rekolekcje takie przygotowuje zespól ewangelizacyjny, na czele którego stoi kapłan. Do prac przygotowawczych należą: dzień skupienia dla członków zespołu, prośba o współpracę modlitewną skierowana do zgromadzeń zakonnych i osób cierpiących, troska o zgromadzenie uczestników rekolekcji. Należy pamiętać, że uczestnikami rekolekcji winni być przede wszystkim ludzie niewierzący lub ci, którzy odeszli od wiary. Rekolekcje trwają 6 dni. Przebieg ich jest następujący: a/ nabożeństwo wprowadzające, w piątym dniu – nabożeństwo pokutne, w szóstym dniu – msza św.; b/ świadectwa, czyli wyznania ludzi wierzących o ich drodze do Boga; c/ kazanie ewangelizacyjne wygłoszone przez kapłana; d/ możliwość indywidualnych rozmów uczestników rekolekcji z członkami zespołu ewangelizacyjnego. Po rekolekcjach osoby, które uwierzyły i postanowiły się nawrócić należy gromadzić w troskliwie prowadzone zespoły poewangelizacyjne. 32. Charakter kazań ewangelizacyjnych winny mieć również przemówienia głoszone w sytuacjach, kiedy gromadzą się liczni, przypadkowi słuchacze (kazania radiowe, śluby, pogrzeby itp.). Biorąc zaś pod uwagę fakt, że i w nabożeństwach odprawianych w kościele uczestniczą ludzie wątpiący i odchodzący od wiary – pewne elementy orędzia ewangelizacyjnego należy dołączyć do wszelkich form przepowiadania, w tym również do homilii mszalnych. C. Przepowiadanie katechizmowe 33. Do tej formy przepowiadania zalicza się wszelkie rodzaje kazań skierowanych do ludzi już wierzących, które jednak nie są integralnie związane ze sprawowaniem liturgii. Podobnie jak katecheza, mają one na celu rozwinięcie i pogłębienie już zapoczątkowanej wiary. Cechą charakterystyczną nauczania katechizmowego jest przekazywanie wiadomości w sposób integralny i systematyczny (por. DB 14; CT 20-21; kan. 773). 34. Pewne elementy katechezy winny się znaleźć we wszystkich formach przepowiadania, a szczególnie w homilii. Homilia bowiem „uwzględniając szczególny charakter i tok liturgii, podejmuje drogę wiary, którą katecheza wskazała i doprowadza ją do właściwego kresu”, czyli do Eucharystii (por. CT 48). Nie wolno jednak zapominać, że choć zapoczątkowaniem katechezy jest kazanie ewangelizacyjne, a dopełnieniem homilia – to jednak dla katechezy, zgodnie z jej naturą, należy znaleźć odpowiedni czas, metodę i miejsce. Każdy duszpasterz winien zatem znaleźć odpowiednie ramy umożliwiające prowadzenie systematycznej katechezy dzieci, młodzieży i ludzi dorosłych (por. kan. 776). 35. Cykle kazań katechizmowych. Są to systematycznie opracowane wykłady, w których – w formie kazania – wyjaśnia się podstawowe prawdy wiary, katolicką naukę o sakramentach świętych, normy życia moralnego itp. 36. Kazania okolicznościowe. Jest to pojedyncze kazanie, które nawiązuje do jakiejś uroczystości, wydarzenia czy rocznicy, naświetla i omawia związaną z tym faktem prawdę ewangeliczną. 37. Misje parafialne. Papież Jan Paweł II poucza: „Pragnę zwrócić szczególną uwagę na ważność i skuteczność tradycyjnych misji parafialnych” (ReP 26; por. kan. 770). Misje stanowią zorganizowaną akcję duszpasterską, która obejmuje jedną lub równocześnie kilka parafii. Mają na celu ożywienie wiary, pogłębienie procesu przemiany wewnętrznej, zespolenie wokół słowa Bożego, Eucharystii i osoby kapłana oraz pobudzenie poczucia odpowiedzialności za losy dzieła Bożego w świecie. Istotę misji stanowi cykl nabożeństw, kazań i konferencji. Czas ich trwania wynosi przynajmniej 8 dni (w tym dwie niedziele). Misje winny być zawsze bardzo starannie przygotowane – mogą je stanowić doroczne wizyty pasterskie, czyli tzw. kolęda. Bezpośrednio przed rozpoczęciem misji, misjonarze winni odwiedzić wszystkich chorych oraz, w miarę możliwości, ludzi przebywających w zakładach zamkniętych (szpitale, zakłady dla nieuleczalnie chorych, domy starców itp.). Należy dołożyć wszelkich starań, by rozpoznać źródła szerzącego się zła oraz podjąć wysiłki mające na celu moralne uzdrowienie całego środowiska. W wyniku misji mogą uformować się aktywne grupy laikatu, które pod kierunkiem miejscowych duszpasterzy będą kontynuować pracę zarówno nad uświęceniem osobistym, jak i nad pogłębieniem życia religijno-moralnego całego regionu. 38. Rekolekcje. Choć rekolekcje, podobnie jak misje, zmierzają do ożywienia wiary, przemiany i pogłębienia bosko-ludzkiej wspólnoty, mają jednak czasowo mniejszy zakres. Rekolekcje dzielimy na otwarte, zamknięte i obozowo-wędrowne. a) Do rekolekcji otwartych zaliczamy rekolekcje głoszone w kościołach parafialnych, filialnych i rektoralnych. Grupują one bądź ogół wiernych, bądź też poszczególne grupy, przede wszystkim dzieci i młodzież. Konferencje, zależnie od okoliczności, głoszone są przez cały dzień lub tylko po południu. Mają przede wszystkim na celu przygotowanie do głębszego przeżycia największych świąt religijnych: Bożego Narodzenia i Wielkanocy; b) rekolekcje zamknięte głoszone są w domach rekolekcyjnych lub innych podobnych pomieszczeniach, gdzie uczestnicy mieszkają przez cały czas ich trwania. Są one organizowane przede wszystkim dla kapłanów, członków zgromadzeń zakonnych oraz dla poszczególnych grup osób świeckich (np. maturzyści, ministranci, nauczyciele, służba zdrowia itp.). Ich cel zasadniczy stanowi odnowa życia wewnętrznego i pobudzenie do bardziej radykalnego zachowywania przykazań, szczególnie przykazania miłości. Podczas tych rekolekcji winno się poświęcić wiele uwagi modlitwie i osobistej refleksji; c) rekolekcje obozowo-wędrowne mają na celu przeżycie tajemnicy chrześcijaństwa we wspólnocie i praktyczną próbę aktualnej realizacji usłyszanego słowa. Przyjmują one różne formy: - rekolekcje podczas trwania pielgrzymki. Składa się na nie szereg homilii i konferencji głoszonych podczas wędrówki do miejsc świętych. Pielgrzymka jako symbol wędrówki ludu Bożego, jest szczególnym miejscem konfrontacji zasad ewangelicznych z praktyką życia. Ważną rolę odgrywa tu wzajemna służba będąca egzystencjalnym wyrazem chrześcijańskiej miłości; - rekolekcje oazowe, praktykowane szczególnie przez ruch Światło--Życie. Są to 14-dniowe ćwiczenia duchowe organizowane w warunkach zbliżonych do kolonii lub wczasów. Oazy rekolekcyjne dla księży, sióstr zakonnych, młodzieży szkół średnich, młodzieży akademickiej, dla rodzin i dla osób samotnych prowadzone są oddzielnie. Grupy te jednak w określonych okolicznościach spotykają się, stanowiąc widomy znak wspólnoty Kościoła. W rekolekcjach oazowych, obok homilii i konferencji, szczególną rolę odgrywa spotkanie z Pismem Świętym oraz praktyka życia chrześcijańskiego. Owocem rekolekcji winny być m.in. trwałe grupy pooazowe; - rekolekcje obozowo-wędrowne organizowane przez duszpasterstwo akademickie. Posiadają one pewne elementy właściwe rekolekcjom pielgrzymkowym i oazowym. Ze względu na stały charakter grupy – pracuje z tym samym duszpasterzem w ciągu roku akademickiego – rekolekcje wędrowne przyjmują niekiedy charakter zbliżony do katechezy akademickiej lub cyklu konferencji apologetycznych. 39. Konferencje. Przez konferencje rozumie się prelekcje dotyczące problematyki religijnej w szerszym tego słowa znaczeniu. Autorami tych prelekcji mogą być i duchowni, i świeccy znawcy poszczególnych zagadnień. Tematycznie powinny one obejmować kwestie wchodzące w zakres teologii, filozofii chrześcijańskiej, etyki życia społecznego, historii Kościoła itp. Jest rzeczą wskazaną, aby wyżej wymienione konferencje odbywały się w lokalach umożliwiających stawianie pytań i przeprowadzenie dyskusji. III. Głosiciel Słowa Bożego 40. Biskupi, prezbiterzy i diakoni, na mocy otrzymanych święceń, posiadają wszędzie władzę przepowiadania słowa Bożego. Władza prezbiterów i diakonów może być odwołana lub ograniczona przez kompetentnego ordynariusza (por. kan. 763-764). 41. W poszczególnych wypadkach władza kościelna może upoważnić do przepowiadania osoby świeckie, pod warunkiem jednak, że nie będą głosiły homilii (por. 766-767 § 1). 42. Kaznodzieja winien posiadać: a) dokładną znajomość źródeł objawienia, orzeczeń Urzędu Nauczycielskiego Kościoła i praktycznych zasad przepowiadania, a także względnie gruntowną znajomość wszystkich dziedzin teologii zarówno jej nurtów tradycyjnych, jak i współczesnych; b) znajomość filozofii chrześcijańskiej, głównie podstawowych osiągnięć filozofii przyrody i etyki społecznej, dobrą orientację w katolickiej nauce dotyczącej wszystkich zagadnień życia społecznego; c) znajomość polskiej kultury narodowej, zwłaszcza historii, literatury i sztuki, zwyczajów i obyczajów narodowych oraz kulturotwórczej roli religii w dziejach narodu; d) ogólną orientację w osiągnięciach i kierunkach rozwoju współczesnych nauk ścisłych, kultury i cywilizacji; e) głęboki samokrytycyzm, który ustrzeże go przed zabieraniem głosu na temat tych dziedzin życia i zagadnień, w których nie jest odpowiednio kompetentny. 43. Kaznodzieja winien traktować przepowiadania jako służbę. Chodzi tu o szczere przekonanie, że słowa Boże zostały włożone w usta kaznodziei nie ze względu na jego osobiste zasługi czy osiągniętą doskonałość, lecz jedynie z woli i miłosierdzia Bożego. Winno stąd płynąć poczucie głębokiej wdzięczności, zdecydowane pragnienie należytego wywiązania się z podjętego obowiązku oraz zrozumienie własnej słabości i grzeszności (por. DK 13). 44. Kaznodzieja powinien pamiętać, że głoszenie kazania jest szczególną okazją do składania świadectwa. Wobec tego winien się troszczyć, aby jego życie osobiste było uwierzytelniającym komentarzem i ilustracją do słów wypowiedzianych z ambony. Niech jego postawę cechuje głęboka życzliwość do wszystkich ludzi, niech będzie wolny od jakichkolwiek uprzedzeń rasowych, narodowościowych, społecznych i politycznych. A ponadto niech będzie szczerze przejęty zasadami ekumenizmu rozumianego w duchu orzeczeń Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. 45. Kaznodzieja winien być śmiałym i zdecydowanym obrońcą podstawowych praw człowieka, a zwłaszcza prawa do życia i do wolności sumienia. Wpatrzony w Boski wzór Jezusa Chrystusa, powinien stawać w obronie ubogich, prześladowanych i spychanych na margines życia społecznego. Jan Paweł II poucza, że Kościół, w imię swej Bożej misji, staje się stróżem tej wolności, która gwarantuje prawdziwą godność osoby ludzkiej – stąd też osobowa godność człowieka staje się treścią przepowiadania (por. RH 12). 46. Kaznodzieja okazując wyrozumiałość wobec wszelkich przejawów słabości ludzkiej oraz życzliwość i przyjaźń w stosunku do grzeszników będzie jasny i niedwuznaczny w preferowaniu objawionych zasad wiary i moralności. Wszędzie tam, gdzie chodzi o podstawowe normy prawa Bożego obcy mu będzie wszelki kompromis i koniunkturalizm. 47. Kaznodzieja, świadomy obowiązku głoszenia pełnej prawdy oraz ewangelizacji wszelkich dziedzin życia indywidualnego i społecznego, będzie wykonywać swą misję bez lęku i liczenia się z względami ludzkimi. Groźba sankcji i represji nigdy nie może wpłynąć na przemilczanie, wyciszanie czy też reinterpretowanie treści zawartych w źródłach Objawienia i głoszonych przez Urząd Nauczycielski Kościoła. „Kościół, kierując się Ewangelią miłosierdzia i z uwagi na miłość do człowieka, wsłuchuje się w wołanie o sprawiedliwość i ze wszystkich sił chce na nie odpowiedzieć [...] Z miłością ubogich, dochodzący aż do ofiary, pasterze [...] jako zadanie naczelne winni traktować udzielenie odpowiedzi na to wezwanie” (ITW XI, 1-2). 48. Pełnienie posługi słowa nigdy nie powinno być inspirowane pragnieniem uzyskania rozgłosu, awansu czy też zysku materialnego. Tylko bezinteresowność intencji czyni z człowieka zdatne narzędzie w ręku Ducha Bożego. 49. Roztropność duszpasterska i prawość charakteru pozwolą kaznodziei unikać wszelkich aluzji osobistych czy też przejaskrawień tematycznych, które mogłyby wprowadzić zadrażnienie i siać zamęt wśród słuchaczy. Należy również wystrzegać się postawy przesadnie paternalistycznej, apodyktycznej i kontrowersyjnej. Kaznodzieja mając na uwadze fakt, że nie głosi mądrości ludzkiej lecz Bożą – w sposób taktowny, poprzez zastosowanie odpowiednich argumentów i uzasadnień – będzie się domagać postawy wiary i wewnętrznej przemiany życia. IV. Słuchacz Słowa Bożego 50. Słuchanie słowa Bożego jest jednym z podstawowych obowiązków wszystkich chrześcijan – zarówno duchownych, jak i świeckich. W Starym Testamencie słuchanie słowa jest uznane za podstawę egzystencji i dobrobytu Ludu Wybranego, natomiast grzech, w swej istocie, polega na zatwardziałości i nieposłuszeństwie wobec słowa. W Nowym Testamencie Chrystus nazywa błogosławionymi tych, którzy słuchają słowa i zachowują je (por. Łk 11, 27-28). oni bowiem wybierają najlepszą cząstkę (por. Łk 10, 41-42) i stają się Jego najbliższymi krewnymi (por. Łk 8, 19-21). Słuchanie słowa i przyjęcie go przez wiarę sprawia, że ludzie nie idą na sąd, lecz ze śmierci przechodzą do życia (por. J 5. 24). Jakkolwiek skuteczne słuchanie słowa Bożego jest darem (por. Dz 16, 14) – to jednak skuteczność ta w dużym stopniu zależy od dobrej woli człowieka. Konieczne jest wyrzeczenie się ducha fałszu (por. J 8, 47), oderwanie od trosk doczesnych i bogactw oraz ogólne pogłębienie życia religijnego (por. Mt 13. 1-23). Słuchacz całą swą egzystencją winien być nastawiony na mówiącego Boga („Mów Panie, bo słucha Twój sługa” l Sm 3, 10), a także powinien rozumieć, że słowo dotyczy jego osobiście („tyś jest tym człowiekiem”, 2 Sm 12, 7). Chodzi o odniesienie usłyszanych słów do jedynej, niepowtarzalnej sytuacji własnego życia. Tak przyjęte słowo winno stać się przedmiotem głębokiej refleksji (por. Łk 2, 10), normą całokształtu postępowania (por. Jk l, 22; Pp 6, 4-9) oraz treścią udzielanych pouczeń. 51. Słuchacze słowa Bożego na terenie diecezji lubelskiej reprezentują wiele grup społeczeństwa polskiego. W poszczególnych ośrodkach znajdują się wykładowcy uniwersytetów, ludzie z wykształceniem wyższym, studenci, szerokie rzesze pracowników umysłowych, robotnicy, a wreszcie duży procent ludności wiejskiej. Szczególnie w kościołach na terenie miast gromadzi się wiele zróżnicowanych grup społecznych, utrudniając wyodrębnienie rodzajów słuchaczy. Należy jednak pamiętać, że selekcja taka jest dziś potrzebna coraz mniej, bowiem bliskie kontakty wsi z miastem, rosnąca ilość tzw. chłopów-robotników, powiększająca się liczba osób z wykształceniem średnim, oddziaływanie środków masowego przekazu oraz całokształt dokonujących się przemian społecznych sprawia, że bariery między poszczególnymi grupami ludności stają się coraz bardziej płynne. Mówiąc o słuchaczach słowa, trzeba więc uwzględniać przede wszystkim powszechnie jawiące się cechy współczesnego człowieka. 52. Człowiek współczesny chce żyć jak najpełniej, chce czerpać z życia wszystkie jego treści, obawia się, by bezpowrotnie nie utracić jakichś wartości witalnych. Kaznodzieja biorąc to wszystko pod uwagę, winien ukazywać Chrystusa nie tyle jako teoretyka i myśliciela, lecz przede wszystkim jako dawcę i centrum życia; chrześcijaństwo nie tyle jako system dogmatyczno-moralny, co jako wspólnotę ludzi żyjących w zjednoczeniu z Bogiem i z sobą nawzajem; Kościół nie tylko jako instytucję, lecz jako żywy organizm. Organizm ten zresztą rozwija się poprzez liturgię, świadectwo i służbę. Należy zatem nie tyle nauczać o Bogu, Kościele itp., co przede wszystkim głosić Boga żywego, czyli Boże słowa i czyny zbawcze aktualizujące się we współczesnym świecie (por. KK 1-5). Trzeba też jasno podkreślić, że chrześcijaństwo nie niszczy życia, a jedynie neguje tylko to, co życie osłabia i niweczy. Pamiętając o tym, że słuchacz żąda nie tylko treści intelektualnych, ale również egzystencjalnych, kaznodzieja w swoim przepowiadaniu będzie zaczynał od problematyki życiowej i do niej nieustannie powracał. 53. Człowieka współczesnego cechuje dążenie do powszechnej unifikacji oraz uniwersalizm. Coraz bardziej uświadamia on sobie charakter antyhumanitarny wszelkich podziałów religijnych, narodowościowych, społecznych, politycznych itp. Coraz głośniej żąda powszechnego zjednoczenia i braterstwa. Kaznodzieja więc winien szczególnie mocno podkreślać, że wartości powyższe stanowią element istotny Dobrej Nowiny przyniesionej przez Chrystusa. Należy zaakcentować społeczny charakter chrześcijaństwa, powszechność idei zbawienia, prawdę o Mistycznym Ciele Chrystusa i zjednoczeniu wszystkich w Duchu Świętym. Przepowiadający winien również zwracać uwagę na to, co ludzi łączy, a nie na to, co ich dzieli – dużą rolę odgrywa tu idea ekumeniczna. Należy też dążyć do niwelacji podziałów rasowych, narodowościowych itp. (por. KDK 92; DE 1-4; DRN 4). 54. Coraz bardziej doceniana jest godność człowieka jako osoby (por. KDK 12, 41; DWR 1). Stawia się postulat powszechnego wyzwolenia. Humanizm, choć w różnych odmianach, jest dziś systemem akceptowanym przez wszystkich. Pamiętając o tym, kaznodzieja winien konsekwentnie głosić humanizm chrześcijański. Zbawienie, które w swej istocie jest dawaniem się Boga człowiekowi, dokonuje się poprzez swobodny dialog między Bogiem a człowiekiem. Bóg apeluje do ludzkiej wolnej woli, człowiek świadomie i dobrowolnie odpowiada przez wiarę i miłość. Nawet ostateczne odrzucenie nie jest niczym innym, jak tylko uszanowaniem wolnego wyboru dokonanego przez człowieka. W sposób głęboko personalistyczny, należy zatem ukazywać liturgię, łaskę, sakramenty itp. 55. Człowiek czuje się zagrożony w swej egzystencji, urzeczowiony, zniewolony, zagubiony w świecie i w tłumie innych ludzi (por. RH 16; DM 11). Pyta o sens istnienia, pracy, cierpienia i śmierci. Kaznodzieja podsumowując odpowiedź ewangeliczną, winien podkreślać, że ostatecznie trzeba wybierać między tajemnicą wiary i ateizmem. Ewangeliczna koncepcja życia wskazuje drogi ku wyzwoleniu w wymiarze doczesnym (problem głodu, zniewolenie polityczne i społeczne, niebezpieczeństwo wojny, zatrucie środowiska), zaś fundamentalnie i zasadniczo daje wyzwolenie w wymiarze eschatologicznym. 56. Dzisiejszy człowiek żyje w wytworzonym przez siebie świecie techniki i cywilizacji. Jest dumny ze swych osiągnięć i zapewne bardziej niż kiedykolwiek czuje się twórcą a nie stworzeniem. Cechuje go wielkie zaufanie do własnych sił, pewność siebie i samodzielność. Pamiętając o tym, kaznodzieja nigdy nie powinien ustosunkowywać się negatywnie do technicznych i cywilizacyjnych osiągnięć ludzkiej myśli. Trzeba jednak ludzi uświadamiać, że wszelka ich twórczość jest przetwarzaniem i współtworzeniem z Bogiem w służbie ludzkości. Wykorzystanie zaś w praktyce osiągnięć ludzkich zależy od poziomu etycznego jednostek i społeczeństwa. Równocześnie, zgodnie z prawdą objawioną, należy słuchaczy upewnić, że zdobycze myśli ludzkiej są cenne w oczach Boga i nawet koniec istnienia obecnej postaci świata polegać będzie nie tyle na unicestwieniu i zagładzie, co na dopełnieniu i udoskonaleniu wszystkiego (por. KK 36; KDK 56). V. Zalecenia wykonawcze 57. Podczas wszystkich niedzielnych i świątecznych mszy świętych odprawianych z udziałem wiernych należy głosić homilię będącą integralną częścią sprawowanej liturgii (por. IGMR 42, kan. 767 § 2). 58. Homilie należy głosić również podczas sprawowania wszystkich sakramentów świętych. Duszpasterze szczególnie winni pamiętać o obowiązku głoszenia homilii podczas obrzędów chrztu (por. OChD 45) i małżeństwa (por. OM 6a, 23). Nie wolno opuszczać homilii nawet wówczas, gdy sakrament małżeństwa sprawowany jest poza mszą św. (por. IOe 74a; OM 46). 59. Należy przestrzegać zasady głoszenia homilii w czasie mszy świętych pogrzebowych (por. IGMR 338; OPogrz. 55-56). Gdyby z jakichkolwiek względów nie odprawiono mszy św. – kapłan zawsze zobowiązany jest odprawić liturgię słowa i wygłosić homilię np. w domu zmarłego, w kaplicy cmentarnej lub nad grobem (por. OPogrz. 6, 60, 87. 111-113, 121). 60. Jest rzeczą wskazaną, aby homilie były głoszone także w dni powszednie, szczególnie wtedy, gdy gromadzi się większa liczba wiernych (por. IGMR 42; kan. 767 § 3). Dotyczy to zwłaszcza okresu Adwentu, Wielkiego Postu, świąt nie nakazanych oraz mszy świętych żałobnych (por. IGMR 338; kan. 767 § 3). 61. Listy pasterskie Episkopatu należy odczytywać zamiast homilii, natomiast wszelkie komunikaty w ramach ogłoszeń duszpasterskich, przed obrzędem rozesłania. 62. Homilia głoszona jest zawsze po Ewangelii. Po homilii można przez chwilę zachować ciszę potrzebną do refleksji osobistej (por. IGMR 23; PWEP V, 3). 63. Homilie niedzielne winny być głoszone zgodnie z programem homiletycznym zatwierdzanym corocznie przez Episkopat Polski. Odejście od tej zasady w konkretnych wypadkach może być podyktowane bądź indywidualnym charakterem przeżywanej uroczystości (odpust), bądź szczególnymi potrzebami wiernych. 64. W przypadku, gdy z jakiejś poważnej przyczyny zamiast homilii głosi się inny rodzaj kazania zawsze należy uwzględnić następujące postanowienie Stolicy Apostolskiej: „Jeśli w pewnych okresach są dostarczane tematy kazań, które winno się głosić w czasie mszy św., należy zachować przynajmniej wewnętrzną ich łączność z głównymi okresami i świętami roku liturgicznego. Homilia bowiem jest częścią Liturgii dnia” (IOe 65). 65. We wszystkich komentarzach, które powinny lub mogą być wprowadzone do mszy św., a szczególnie w słowie wstępnym, w komentarzu do czytań i w słowach przed rozesłaniem, winno się uwzględniać podstawowe myśli stanowiące istotną treść homilii. 66. Ponieważ homilia stanowi integralną część liturgii, w zasadzie winien ją głosić kapłan odprawiający mszę świętą; w przypadku koncelebry – kapłan przewodniczący (por. IGMR 42, 165). 67. Jeżeli z jakichś poważnych racji kapłan odprawiający mszę św. nie jest zdolny do wygłoszenia homilii, może go zastąpić inny kapłan lub diakon. 68. Homilię głosić może biskup, prezbiter lub diakon (kan. 767 § 1). Świeckich można dopuścić do przepowiadania w kościele lub kaplicy pod warunkiem, że będą przemawiać poza liturgią, i że posiadają upoważnienie kompetentnej władzy kościelnej (por. kan. 766). 69. Nie należy wprowadzać zwyczaju homilii dialogowych (por. LI 2a). 70. W dniach, kiedy gromadzi się większa liczba osób pragnących przystąpić do sakramentu pojednania, spowiedź indywidualną należy poprzedzić nabożeństwem pokutnym. W ramach tego nabożeństwa winna być wygłoszona odpowiednia homilia (por. OP 36-37). 71. Wskazane jest ożywienie duszpasterstwa biblijnego, a zwłaszcza systematyczne odprawianie nabożeństw słowa Bożego oraz Godzin Biblijnych. 72. Zaleca się, aby nabożeństwa słowa Bożego urządzane były w przeddzień świąt uroczystych, w niektóre dnie Adwentu i Wielkiego Postu oraz w niedziele i dni świąteczne (por. KL 35, 4; I0e 38). 73. Obok katechezy dla dzieci, młodzieży i dorosłych – duszpasterze winni głosić cykle kazań katechizmowych (por. kan. 776). Kazania te głosi się poza liturgią mszalną i sakramentalną. Najodpowiedniejszym czasem do wygłoszenia cyklu kazań katechizmowych są nabożeństwa pasyjne, majowe, czerwcowe i październikowe, dłuższe pielgrzymki itp. 74. W zależności od potrzeb wiernych, należy organizować cykle konferencji dotyczące zagadnień teologicznych, filozoficznych, społecznych, historycznych itp. Szczególną uwagę winno się zwrócić na właściwe przeprowadzenie Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej, w którego ramach należy uwypuklać przede wszystkim chrześcijańskie korzenie polskiej kultury narodowej. Konferencje powyższe powinni głosić znawcy poszczególnych zagadnień zarówno duchowni, jak i świeccy. 75. W każdej parafii, a w miarę potrzeb również w kościołach rektoralnych, w okresie Adwentu i Wielkiego Postu, corocznie winny być głoszone rekolekcje. Należy organizować oddzielne cykle rekolekcyjne dla dorosłych, młodzieży i dzieci (por. kan. 770). 76. Należy zachęcać wiernych do brania udziału w rekolekcjach zamkniętych, oazowych, pielgrzymkowych itp. Duszpasterze, w miarę możliwości, sami będą organizować tego rodzaju rekolekcje, a także ułatwią wiernym dostęp do diecezjalnych domów rekolekcyjnych. 77. Rekolekcje ewangelizacyjne powinno się organizować głównie w parafiach miejskich. Nad osobami, które w wyniku takich rekolekcji nawrócą się. należy roztoczyć szczególną opiekę duszpasterską. 78. Co kilka lat, w każdej parafii, winny być głoszone misje, które sukcesywnie względnie równocześnie obejmowałyby swym zasięgiem obszar rozleglejszy niż parafia, np. cały dekanat lub miasto (por. kan. 770). 79. We wszelkich rodzajach i formach przepowiadania kaznodzieje „powinni przedstawić wiernym przede wszystkim to, w co należy wierzyć i co trzeba czynić dla chwały Bożej i zbawienia dusz” (kan. 768 § 1). Równocześnie winni przekazywać „wiernym naukę, jaką Urząd Nauczycielski głosi o godności i wolności osoby ludzkiej, o jedności i trwałości rodziny oraz o jej zadaniach, o obowiązkach ludzi żyjących w społeczeństwie, jak również o układaniu spraw doczesnych, zgodnie z porządkiem ustalonym przez Boga” (kan. 768 § 2). 80. Temat homilii, innych kazań oraz konferencji winien być każdorazowo odnotowany w odpowiedniej księdze. Do prowadzenia spisu wygłoszonych kazań zobowiązane są kościoły parafialne i rektoralne. 81. Prezbiterzy i diakoni przepowiadający w poszczególnych kościołach i kaplicach – winni posiadać przynajmniej domyślną zgodę proboszcza lub rektora danego kościoła (por. kan. 764). 82. Prezbiterzy i diakoni pragnący przepowiadać do zakonników w ich kościołach lub kaplicach, powinni uzyskać wyraźną zgodę kompetentnego przełożonego (por. kan. 765). 83. Każdy kaznodzieja winien się czuć zobowiązanym w sumieniu do należytego przygotowania treści kazań (por. kan. 762). Głoszenie słowa Bożego bez uprzedniego przygotowania należy uznać za poważne uchybienie moralne. 84. Kaznodzieje winni dołożyć wszelkich starań, aby głoszone przez nich słowo było zrozumiałe zarówno w swojej treści, jak i formie. Szczególnie zróżnicowane i odpowiednio opracowane winny być kazania głoszone do dzieci, młodzieży i poszczególnych grup zawodowych (por. kan. 769). 85. Miejsce, z którego głosimy kazanie winno znajdować sjq w pobliżu ołtarza a równocześnie być należycie eksponowane (por. IOe 96; IGMR 97, 272). 86. Wszystkie kościoły winny być zradiofonizowane. Głos kaznodziei musi być bowiem słyszalny w każdej części kościoła – w zakrystii i w przedsionku. 87. Za całokształt problemów związanych z głoszeniem słowa Bożego na terenie parafii, a szczególnie za treść przepowiadania, odpowiedzialny jest proboszcz (por. kan. 528 § 1). 88. Przy Kurii Diecezjalnej - w ramach Wydziału Duszpasterskiego – powstanie referat do spraw ewangelizacji. Do jego kompetencji będą należały: a) troska o wykonanie uchwał synodalnych w zakresie przepowiadania słowa Bożego; b) zorganizowanie diecezjalnego zespołu rekolekcyjno-misyjnego, który otrzyma odpowiednie przeszkolenie specjalizacyjne. (W skład zespołu wchodzić będą kapłani diecezjalni i zakonni); c) utrzymywanie kontaktu z kompetentnymi ludźmi świeckimi, którzy będą gotowi głosić różnorodne cykle konferencji; d) pośrednictwo w nawiązaniu kontaktu z aktorami scen polskich, orkiestrami, chórami itp.; e) dystrybucja i obsługa wszelkich duszpasterskich pomocy audiowizualnych (filmy, taśmy z nagraniami); f) utrzymywanie kontaktu z ekipami technicznymi służącymi pomocą przy instalacji i konserwacji urządzeń nagłaśniających.
