Duszpasterstwo 2 3. Duszpasterstwo młodzieży mieszkającej w internatach i hotelach robotniczych 655. Młodzież mieszkająca w internatach nie może być pozbawiona opieki duszpasterskiej, chociażby ze względu na liczebne rozmiary tego zjawiska. Trzeba przy tym pamiętać, że młodzi ludzie, którzy dzisiaj jeszcze mieszkają w internatach, już w niedługim czasie będą mieszkańcami nowych osiedli, a tym samym staną się parafianami w pełnym znaczeniu tego słowa. 656. Bardzo ważnym momentem, często nawet decydującym o uczęszczaniu młodzieży mieszkającej w internatach na katechizację, jest dotarcie do niej w pierwszych dniach jej pobytu w internacie. Młodzi ludzie czują się wtedy jeszcze najbardziej zagubieni i samotni, nie znają nowego środowiska, w którym przychodzi im żyć. Z czasem jednak nabierają pewności siebie, zamykają się wewnętrznie, bądź w grupach koleżeńskich, a wtedy dotarcie do nich jest znacznie trudniejsze. Przez katechizację młodzież z internatów coraz bardziej integruje się z życiem danej parafii i zaczyna aktywnie włączać się w jej prace. 657. Znacznie trudniejsza jest sytuacja duszpasterska środowiska młodzieży zamieszkującej hotele robotnicze. Mieszkańcami tych hoteli są w przeważającej mierze młodzi mężczyźni. Cechą wyróżniającą życie ludzi tego środowiska jest brak stabilizacji. Hotel bowiem nie jest domem dla jego mieszkańców. Wykorzenieni z własnych środowisk, czują się oni jak w sytuacji zagrożenia. 658. Zasadniczy wpływ na kształt religijnych zachowań młodzieży zamieszkującej hotele robotnicze posiadają silne, niekiedy agresywne jednostki i grupy. W masie natomiast młodzież ta jest raczej bierna. Stąd istnieje potrzeba tworzenia grup, w których katolicy mieliby oparcie. Konieczna jest tutaj obecność animatora świeckiego, który zainicjowałby powstanie takiej grupy. Młodzież zamieszkująca hotele robotnicze pochodzi przeważnie ze wsi, głównie ze środowisk katolickich, wynosząc często z domu duży kapitał wiary. Musi więc ona znaleźć oparcie w jakiejś grupie, aby zachować wiarę wyniesioną z domu. 659. Dotarcie z posługą duszpasterską do internatów i hoteli robotniczych jest zadaniem bardzo pilnym. Należy odwiedzać i zapraszać ich mieszkańców do włączenia się w życie religijne miejscowej parafii. Potrzeba odważnie podjąć trud opieki duszpasterskiej nad tymi środowiskami. Inicjatywy pastoralne mogą być w tym względzie bardzo bogate. 660. Integrowanie młodzieży zamieszkującej internaty i hotele robotnicze z całością życia parafialnego jest sprawą bardzo ważną. Dokonuje się to poprzez katechezę, specjalne nabożeństwa dla tej młodzieży (np. rekolekcje, opłatek, pielgrzymki itd.), odwiedziny np. z okazji imienin, choroby któregoś z mieszkańców, czy inne kontakty osobiste. O wiele skuteczniej dokonuje się ta integracja przez włączenie młodzieży w czynności i funkcje parafialne, np. jako ministrantów czy lektorów albo członków zespołów charytatywnych. 661. W obliczu stale nasilających się tendencji ateizowania i laicyzowania tego środowiska młodzieży, duszpasterze powinni zaktywizować swoje wysiłki celem skutecznego neutralizowania i przeciwdziałania tym niebezpiecznym tendencjom. 4. Duszpasterstwo młodzieży zaniedbanej religijnie i niewierzącej 662. Problem zaniedbania religijnego lub odejścia od wiary jest bardzo złożony i wielorako uwarunkowany. W każdym przypadku należy właściwie analizować oddzielnie te obydwie postawy. Przyczyny najbardziej jednak typowe i najczęściej podawane przez młodzież jako uzasadnienie postawy niewiary to: obojętność religijna lub niewiara rodziców, rygoryzm religijny panujący w domu rodzinnym, rozbicie lub zdemoralizowanie środowiska rodzinnego, brak właściwego wprowadzenia w życie wiary, demoralizujący wpływ środowiska – głównie koleżeńskiego, niewłaściwy sposób przekazywania prawd religijnych na katechezie lub w kazaniach, ukazywanie zasad etycznych Kościoła w formie jedynie ogromnej ilości nakazów i zakazów, zderzenie się ideałów religijnych z gorszącą postawą rodziców, niektórych duchownych czy innych tzw. gorliwych katolików, zwłaszcza w przypadku studentów – rzekoma sprzeczność między nauką kościoła a wiedzą, ucieczka od wiary celem pozbycia się lęku i poczucia winy, zaniedbanie modlitwy i praktyk religijnych, szkoła i propaganda laicka, inne. 663. Kontakt duszpasterski z młodzieżą zaniedbaną religijnie p niewierzącą jest bardzo trudny. Synod zobowiązuje jednak duszpasterzy, aby poszukiwali dróg dotarcia także i do tych środowisk młodzieży. Wizyty składane w rodzinach, gdzie występują poważne problemy dają możność spotkania się z samą młodzieżą i nawiązania |z nią początkowego dialogu oraz wstępnego zaprezentowania chrześcijaństwa, którego ta młodzież nie zna. Należy również wykorzystywać zapał apostolski parafialnych grup młodzieżowych. Młodym jest często łatwiej nawiązać kontakt. Wydaje się również, że konieczne jest bezpośrednie wejście duszpasterza w środowisko hoteli robotniczych, melin młodzieżowych, czy inne. Duże znaczenie i pozytywne efekty daje urządzanie z tą młodzieżą obozów, wycieczek, imprez artystycznych itd. Ze strony duszpasterzy podjęcie pracy z młodzieżą zaniedbaną religijnie i niewierzącą wymaga ogromnej odwagi, szczerości, gotowości do słuchania i dialogu, chęci zrozumienia oraz bycia razem. W pierwszej fazie tych kontaktów należy wystrzegać się wszelkiego nawracania, moralizatorstwa, okazywania zgorszenia itp. 664. Podejmując działalność wśród młodzieży zaniedbanej religijnie i niewierzącej, duszpasterze powinni pamiętać, że młodzież w ogóle, a szczególnie ta, o której wyżej mowa, daje absolutne pierwszeństwo wartościom emocjonalnym. Oznacza to, że charakteryzuje ją emocjonalny stosunek do człowieka. Dlatego w pierwszej fazie kontaktów należy uważać, aby przede wszystkim młodzieży tej nie zrazić. Rządzi tutaj bowiem w sposób szczególny prawo pierwszych kontaktów. 5. Duszpasterstwo młodzieży nieprzystosowanej społecznie 665. Od kilku już lat obserwuje się znaczny wzrost narkomanii, alkoholizmu, przestępczości, postaw obojętności moralnej, rozwiązłości seksualnej, kryzysu i rozpadu młodych małżeństw, zabijania nie narodzonych i wiele innych. 666. Zjawiska te i postawy stanowią problem duszpasterski, który nakłada na Kościół moralny obowiązek przeciwdziałania temu złu. Patologia społeczna stanowi bowiem istotne zagrożenie nie tylko dla jednostki, ale również i dla Narodu polskiego, którego młodzież jest przyszłością i nadzieją. Synod zobowiązuje przede wszystkim duszpasterzy, aby w sposób wyraźny i zgodny z obiektywną prawdą, uświadamiali rodzicom, młodzieży, nauczycielom i innym osobom odpowiedzialnym za wychowanie młodego pokolenia rozmiar tych zjawisk i skalę zagrożenia. Nie ma już bowiem czasu na niedostrzeganie, przemilczanie, obojętność i bierność wobec tych zjawisk tak tragicznych w skutkach. 667. Troska o zagubionych jest to nakaz wynikający przede wszystkim z Ewangelii i wiary w słowa Chrystusa. Kościół jako kontynuator Jego misji posłany jest przede wszystkim do tych, którzy są zagubieni i odłączeni poprzez grzech od wspólnoty Chrystusowej Owczarni. Powrót każdego człowieka do Chrystusa jest dla Mistycznego Ciała powodem do autentycznej radości i satysfakcji. Stąd też ecie wysiłku osobowego spotkania się z człowiekiem zagubionym , wzbudzi w nim zaufanie i przekonanie, że poprzez kapłana czy katolika świeckiego szuka go sam Chrystus, że On się nim szczególnie interesuje. Pozwoli to wielu zagubionym ludziom odnaleźć światło na drodze swojego życia. 668. Podjęcie takiego postępowania wymaga przede wszystkim od samych duszpasterzy mocy świadectwa. Jest bowiem prawie pewne, że poprzez tradycyjne, ogólne i masowe duszpasterstwo parafialne nie ma praktycznie skutecznej drogi dotarcia do młodzieży społecznie nieprzystosowanej. Dlatego Synod zwraca się z gorącym apelem do osób, które Bóg wyposażył w charyzmat umiejętności poszukiwania tych, którzy się zgubili, aby wzmogli wysiłki zmierzające do przemiany serc tej młodzieży, aby ukazywali jej drogę nadziei Chrystusie. Szczególna w tym rola i zadanie różnych grup parafialnych, takich jak: oazy, kręgi rodzinne, wspólnoty neokatechumenalne, parafialne grupy charytatywne, wspólnoty rolników, ruch trzeźwościowy św. Maksymiliana Kolbego i inne. Jedynie podjęcie wspólnych działań poprzedzonych właściwym rozeznaniem sytuacji i adekwatne programy szczegółowe, mogą doprowadzić do porzucenia logów przez znaczną część tej młodzieży, a przez to przywrócić ją i życia społecznego i do życia z Chrystusem w Kościele. C. Duszpasterstwo rolników 669. W pracy duszpasterskiej ze społecznością rolników należy zwracać uwagę na następujące problemy: a) Pogłębienie religijności wierzących. Należy przy tym cenić i podtrzymywać religijność tradycyjną, ale jednocześnie trzeba zmierzać do jej pogłębienia. Nie może ona bowiem być tylko częścią depozytu narodowego czy tradycji, ale także powinna być wartością osobową i przeżywaną. Wypracowanie odpowiednich działań pogłębiających religijność tradycyjną obecny Synod stawia jako znak czasu i konieczność chwili. Dotychczasowe formy duszpasterstwa skierowane są bowiem na nawróconych, tymczasem potrzebne jest także duszpasterstwo obejmujące nawracanych (w odniesieniu do ludzi zobojętniałych), wątpiących, a także katolików tradycyjnych. b) Ciągła dbałość o większy związek religii z moralnością. Moralność ludzi wiejskich od najdawniejszych czasów ma charakter rytualno-praktyczny. Oznacza to, że większy nacisk kładzie się na pewne nakazy i zakazy niż na ideały ewangeliczne. Współcześnie jesteśmy świadkami kryzysu moralności kazuistycznej. Występuje bowiem jednocześnie duża wrażliwość ludzi na takie wartości płynące z Ewangelii, jak: godność człowieka, jego prawa, sprawiedliwość, miłość, pokój. c) Pogłębianie wspólnotowego wymiaru religijności. W sytuacji przemian dokonujących się na wsi polskiej uwidacznia się zapotrzebowanie na więzi o charakterze poziomym, czyli przeżywanych w sposób osobisty i mobilizujących jednostkę do współodpowiedzialności i współdziałania w życiu wspólnoty lokalnej. Wyrazem tego jest powstawanie ruchów i małych wspólnot religijnych, często wśród ludzi młodych, niejednokrotnie przy braku akceptacji ze strony starszego pokolenia. Należy stwierdzić, że jeżeli dawniej religia przekazywana była wraz z całą kulturą, to obecnie jest to możliwe tylko przez różne wyspecjalizowane podmioty przekazujące wychowanie religijne. Podmiotem takim nie mogą już być dzisiaj wyłącznie duchowni czy rodzina, ale także inne, przynajmniej nieformalne, grupy religijne. Od tego zależy przyszłość Kościoła. 670. Wśród zadań parafii należy podkreślić nowe jej funkcje, do których należą: a) wspieranie, koordynowanie i pobudzanie inicjatyw małych grup religijnych. Wiąże się to z zapotrzebowaniem na rozbudowę Kościoła wspólnotowego w środowisku wiejskim. Jeśli parafia jako całość przestaje być wspólnotą, to powinna ona być wspólnotą wspólnot. Chociaż w naszych polskich warunkach jest to jeszcze kwestia przyszłości, to jednak Synod już obecnie postuluje szukanie dróg do tworzenia odpowiednich programów duszpasterskich w tym względzie; b) społeczne zadania parafii wiejskiej. Rozumie się przez nie podjęcie dialogu dotyczącego potrzeb tego środowiska. Wśród tych potrzeb można wymienić dziedziny zaniedbane przez instytucje państwowe i społeczne, takie jak problemy rodziny wielodzietnej, ludzi fizycznie niepełnosprawnych, starszych wiekiem itd. Z uwagi na szerszy charakter tych problemów, parafia powinna, zwłaszcza przez małe grupy religijne, włączać się w rozwiązywanie ich wraz i z innymi instytucjami świeckimi. Prowadzi to do dialogu i współpracy, tak pożądanych we współczesnym społeczeństwie. 671. Podstawowe założenia duszpasterskich wspólnot rolników są następujące: - Budowanie pogłębionej motywacji religijnej poprzez sakramenty, liturgię, modlitwę, Pismo Święte, lekturę religijną. Chodzi H przybliżenie Osoby Jezusa Chrystusa, odkrywanie Jego obecności w pracy i życiu rolnika oraz przyjęcia Go jako źródła prawdziwie autentycznego życia ludzkiego. - Wyjaśnianie podstawowych założeń struktury Kościoła, wagi jego nauczania, charakteru misji ze szczególnym uwzględnieniem apostolstwa świeckich. Jest to warunek włączenia świeckich do odpowiedzialnej i prawdziwie twórczej działalności o charakterze duszpasterskim. Działalność ta bowiem nie może wychodzić poza sferę działalności Kościoła. W przeciwnym wypadku istnieje realne niebezpieczeństwo instrumentalnego traktowania duszpasterstwa rolników, które nie może być narzędziem walki o charakterze politycznym. Do programu wychowawczego należeć winno przygotowanie do pełnienia funkcji społecznych czy nawet politycznych zgodnie z katolicką nauką społeczną. Świeccy jednak muszą pamiętać, że działalność w tych wymiarach mogą prowadzić jedynie w ramach instytucji świeckich i na koszt własnego tylko autorytetu. - Prezentowanie pełnej propozycji życia chrześcijańskiego w środowisku wiejskim. Konkretne wskazania powinny dotyczyć zarówno stylu życia, jak i organizacji pracy we wszystkich jej wymiarach: etycznym, prawnym, ekonomicznym, społecznym, politycznym i religijnym. Ukonkretnianie jest jedyną drogą przybliżenia podstawowych prawd wiary do codzienności. - Organizowanie życia kulturalnego i pracy oświatowej, wspólnoty powinny przyczyniać się do podnoszenia poziomu świadomości rolników w zakresie gospodarowania, społeczno-kulturalnym oraz historycznym. Wydaje się, że najlepszą formą są parafialne Wszechnice rolnicze oparte na systemie różnorodnych prelekcji i pracy samokształceniowej. Istotne jest, aby program wszechnicy uwzględniał rzeczywiste problemy nurtujące rolników i aby z tych problemów wyrastał. - Aktywne współdziałanie świeckich w tworzeniu i pracach duszpasterskich wspólnot rolników. Umożliwia ono pełne ujawnienie potrzeb i możliwości członków wspólnoty, jest także warunkiem właściwego kształtowania ich dojrzałej odpowiedzialności. Zasadą powinno być współdziałanie wszystkich dla wspólnego dobra. 672. Duszpasterskie wspólnoty rolników starają się pogłębiać i rozwijać życie religijne swoich członków poprzez aktywny udział w liturgii niedzielnej i świątecznej, nabożeństwa, święcenie pól, pielgrzymki, dni skupienia, udział w specjalnych rekolekcjach. Działają one również na rzecz wspólnego dobra poprzez organizację i realizację pomocy najbiedniejszym i potrzebującym w jedności z innymi zespołami charytatywnymi. W zakresie samokształcenia i pracy oświatowej wspólnoty rolników starają się dokładniej poznawać prawdy wiary, zasady etyczne, naukę społeczną Kościoła, historię Polski i wsi polskiej. Poprzez organizację odczytów i prelekcji, dążność do zakładania własnymi siłami chórów, zespołów artystycznych, wyświetlanie filmów, urządzanie różnego rodzaju wystaw związanych z wsią przyczyniają się do rozwijania życia kulturalnego w swoim środowisku. 673. Kapłani sprawujący opiekę nad duszpasterskimi wspólnotami rolników w parafii są zobowiązani do organizowania okresowych nabożeństw połączonych ze mszą św. w intencji rolników z odpowiednią homilią czy referatem. Należy dążyć, aby takie nabożeństwa odbywały się systematycznie, jeśli możliwe, raz w miesiącu. Duchowe i materialne potrzeby rolników można uwzględniać wykorzystując nabożeństwa okresowe, np. Gorzkie Żale, Droga Krzyżowa, nabożeństwa majowe, październikowe itp. Przy takich okazjach jak poświęcenie pól, święta Matki Bożej Siewnej, Matki Bożej Zielnej czy św. Izydora (patrona rolników), należy nawiązywać do trudu i pracy na roli, ukazując jednocześnie godność rolnika jako życiowe powołanie. Dziękczynne nabożeństwa za zbiory w formie dożynek diecezjalnych, dekanalnych czy parafialnych winny stać się również okazją do konsolidacji rolników z robotnikami i inteligencją. Nabożeństwa te, obok wymiaru religijnego, powinny być również manifestacją dorobku środowiska wiejskiego w zakresie tworzenia narodowej kultury jako wspólnego dobra Polaków. D. Duszpasterstwo robotników 674. Wprawdzie diecezja lubelska nie należy do głównych regionów przemysłowych w Polsce, to jednak na jej terenie istnieje szereg ważnych ośrodków przemysłowych skupiających pokaźne środowiska robotnicze, techniczno-inżynierskie i pośrednio związanych z nimi chłopów-robotników. Można zatem mówić o profilu zawodowym dużych grup pracowniczych w większych ośrodkach przemysłowych, a także o szeregu niewielkich i zróżnicowanych środowiskach robotniczych, zakładowych i zawodowych w mniejszych ośrodkach miejskich. 675. Synod dostrzega znaczenie i rolę tych grup zawodowo-społecznych w kształtowaniu oblicza religijno-moralnego diecezji i w konsekwencji widzi konieczność szczególnego zainteresowania pastoralnego tymi środowiskami. Kościół bowiem z natury swojej misji posłany jest do głoszenia Dobrej Nowiny wszystkim ludziom i zobowiązany do przepowiadania wezwania Bożego we wszystkich środowiskach ludzkich. 676. Celem działalności pastoralnej powinno być umocnienie moralne i rozwój duchowy ludzi pracujących oraz pobudzanie i rozwój ich aktywności w życiu zawodowym i społecznym. Wypełniając wartościami płynącymi z Ewangelii kulturę życia współczesnego człowieka, stanie się Kościół zasadniczym czynnikiem humanizacji ludzkiej pracy. W konsekwencji powołaniem Kościoła jest duszpasterskie oddziaływanie na charakter stosunków międzyludzkich, na rozwiązywanie codziennych konfliktów w zakładach pracy, na postawy moralne wobec pracy i poczucie jej sensu, na kształtowanie postawy służebnej itd. 677. Duszpasterstwo robotników powinno unikać niebezpieczeństwa jednostronności. Musi ono uwzględniać możliwie szeroko rozumiane potrzeby ludzi świata pracy. Organizując swoją działalność na zasadach ścisłej współpracy duszpasterzy z ludźmi świeckimi, winno ono najogólniej obejmować formację religijną, społeczną, kulturalną, samopomocowo-charytatywną oraz poradnictwo zawodowe i prawne. 678. Synod zobowiązuje duszpasterzy, aby czerpiąc z aktualnych obserwacji i zdobywanych doświadczeń w zakresie potrzeb duszpasterskich tego środowiska, podejmowali próby opracowania od programów systematycznej misji pastoralnej. Od sposobu bowiem, w jaki Kościół będzie obecny w dwu największych środowiskach społecznych diecezji, to jest w środowisku wiejskim i robotniczym, będzie zależała siła oddziaływania duszpasterskiego Kościoła już dzisiaj, a tym bardziej w najbliższej przyszłości. 679. Duszpasterstwo to powinno być procesem stałym i ciągle wzbogacającym swoje formy oddziaływania. Winno ono wystrzegać się jednak podejmowania doraźnych działań o charakterze jedynie manifestacyjnym. Stworzenie bowiem sytuacji, w której Kościół nie może zrealizować nieprzemyślanych deklaracji pogłębi jedynie rozczarowanie ludzi świeckich, nie przynosząc oczekiwanych efektów. 680. W takiej sytuacji Synod postuluje na dzisiaj dla duszpasterstwa robotników jako podstawowe następujące zadania: a) pogłębianie świadomości ludzi pracy w dziedzinie społecznej nauki Kościoła, a szczególnie dokładne zapoznanie z treściami zawartymi w encyklice Laborem exercens określanej dzisiaj jako „Ewangelia pracy”; b) stałe zwracanie uwagi na konieczność bezpośredniego związku nauki społecznej Kościoła z codziennym postępowaniem ludzi pracy. Solidne wypełnienie tych dwu fundamentalnych postulatów wydaje się być na dzisiaj odpowiednią gwarancją skutecznej odpowiedzi Kościoła na problemy, przed którymi stanął obecnie świat ludzi pracy. Wszelkie programy szczegółowe powinny uwzględniać te dwa fundamentalne zadania. E. Problemy kultury i duszpasterstwo inteligencji 681. W trosce o pełny rozwój osoby ludzkiej Kościół szczególną uwagę poświęca sprawom kultury. Kultura bowiem stanowi „wszystko, czym człowiek doskonali i rozwija wielorakie uzdolnienie swego ducha i ciała, stara się drogą poznania i pracy poddać świat pod swoją władzę, czyni bardziej ludzkim życie społeczne tak w rodzinie, jak i w całej społeczności państwowej przez postęp obyczajów i rozwój instytucji. Wreszcie w dziełach swoich w ciągu wieków wyraża, przekazuje i zachowuje wielkie doświadczenia duchowe i dążenia na to, by służyły one postępowi wielu, a nawet całej ludzkości” (KDK 55). 682. Ewangelia wiąże człowieka z kulturą wielorako. „Bóg bowiem, objawiając się ludowi swemu, aż do pełnego okazania się w Synu Wcielonym przemawiał stosownie do stanu kultury właściwego różnym epokom” (KDK 58). Podobnie i Kościół uwzględniał zawsze dorobek różnych kultur w upowszechnianiu orędzia zbawczego Chrystusa. W otwartym na transcendencję świecie wiary, Kościół był i pozostaje inspiratorem nowych dzieł kultury. 683. Dobra Nowina Chrystusa odnawia ustawicznie życie i kulturę człowieka, nieustannie oczyszcza i podnosi obyczaje ludów, umacnia, uzupełnia i naprawia w duchu Chrystusowej nauki moralne oblicze społeczeństw. Znamiennym rysem postawy Kościoła wobec każdej kultury jest chrześcijański uniwersalizm. Przejawia się on przede wszystkim w oddawaniu sprawiedliwości każdemu, choćby najmniejszemu dobru kultury, rozważając je w świetle Najwyższego Dobra, ku któremu stale kieruje się człowiek. 684. Cechą charakterystyczną polskiej kultury jest jej nieustanne odwoływanie się do historii chrześcijańskiej tradycji Narodu. Najcenniejsze bowiem dzisiaj dzieła kultury w Polsce dają świadectwo głębokiego powiązania z wartościami ewangelicznymi, jak obrona godności osoby ludzkiej, wolności sumienia, otwarcia na transcendencję. Nie przeszkadza to jednocześnie polskiej kulturze być stale wrażliwą na to, co niesie ze sobą nowoczesność. Jest to kontynuacja polskiej tradycji tolerancji, dzięki której na naszej ziemi mogła dokonać się synteza starego z nowym, a także nastąpiła wymiana dóbr kultury między Zachodem i Wschodem Europy. To uznanie pluralizmu kultury i brak lęku przed wolnością twórczą człowieka w jednym organizmie narodowym i państwowym stanowią podstawowy dorobek historii polskiej kultury. 685. Chrześcijańskiej kulturze w Polsce grożą dzisiaj liczne niebezpieczeństwa. Płynął one z rozmaitych źródeł. Jednym z nich są głębokie przemiany cywilizacyjne, w wyniku których ulegają rozpadowi tradycyjne wspólnoty podtrzymujące w naturalny sposób cechy rodzimej kultury polskiej. 686. Zagrożenia w dziedzinie kultury wywołują naturalny odruch obrony ze strony jej twórców. Chociaż nie zawsze identyfikują się oni z chrześcijaństwem instytucjonalnym, to jednak w swoich dziełach wyrażają podstawowe wartości ewangeliczne oraz nawiązują do naszej polskiej tradycji narodowej. Myśl współczesna, dzieła literatury, sztuki, filozofii starają się wyraźniej aniżeli kiedykolwiek świadczyć o godności człowieka, o jego prawie do wolności, o drzemiących w nim zdolnościach twórczych, otwarciu człowieka na transcendencję. Wyrazem tego są wybitne dzieła kultury, literatury, sztuki, filozofii i nauki świadczące o wielkości i twórczej wolności człowieka. 687. W diecezji lubelskiej posiadamy liczną, aktywną oraz bogatą w tradycje artystyczne grupę twórców ludowych. Wielu z tych ludzi odczuwa zrozumiałą niechęć do monopolizowania kultury ludowej i narzucania ich twórczości elementów obcych środowisku wsi polskiej. Nic więc dziwnego, że twórcy ci szukają kontaktu z Kościołem, który nie przestaje być nosicielem tradycji religijnej i ludowej. Synod postuluje, aby środowisko to otaczać troską duszpasterską oraz inspirować twórczo poprzez włączanie dzieł sztuki ludowej w służbę duszpasterstwu. 688. Synod zwraca się do duszpasterzy, aby dokładali starań mających na celu podnoszenie poziomu muzyki kościelnej i śpiewu w liturgii. Należy podtrzymywać tradycję dawnych pieśni kościelnych oraz inspirować powstawanie zespołów młodzieżowych jako widomy znak rozwoju współczesnej pieśni religijnej. 689. Przedmiotem szczególnej troski Kościoła w Polsce powinna być inteligencja twórcza. Podkreśla to wielokrotnie w swojej katechezie również Jan Paweł II, który apeluje do twórców kultury o tworzenie dzieł uwzględniających wartości chrześcijańskie, ogólnoludzkie i narodowe. Chodzi bowiem o to, aby również i w polskiej rzeczywistości tworzyli oni własną kulturę narodową, umożliwiającą zachowanie tożsamości i suwerenności. 690. Synod postuluje, aby rozszerzać sieć ośrodków duszpasterstwa inteligencji, głównie tam, gdzie środowiska te są szczególnie liczne. Ośrodki takie powinny zarazem oddziaływać na pozostałe parafie diecezji poprzez zapoznawanie wiernych z dorobkiem ludzi kultury, a przez to kształtowanie postaw właściwego odbioru tych dzieł. Służyć temu mają również Dni Kultury Chrześcijańskiej urządzane corocznie w parafiach diecezji. Są one wyrazem uznania Kościoła dla znaczenia kultury dla Narodu i jej roli w kształtowaniu pełnego wymiaru osobowości ludzkiej. Synod poleca, aby inicjowane przez Wydział Duszpasterstwa programy obchodów tych dni kultury były ubogacone przez ukazywanie twórczego dorobku ludzi kultury i sztuki z terenu parafii. Należy przy tym dodać, że Dni Kultury Chrześcijańskiej nie można sprowadzić jedynie do doraźnych i krótkotrwałych akcji. Prezentacja dorobku kultury powinna mieć miejsce w ciągu całego roku. Świadomość, że Kościół zawsze był, jest i pozostanie terenem kształtowania kultury, powinna mobilizować duszpasterzy, aby takie wydarzenia, jak odpusty, dożynki, większe uroczystości w życiu parafii, procesje itd. miały odpowiednią oprawę słowno-artystyczną. Dotyczy to również wystroju wnętrza świątyni, dekoracji z okazji różnych uroczystości, np. Bożego Ciała, Wielkanocy, Bożego Narodzenia itd. Doznania estetyczne i artystyczne będą wówczas ważnym elementem w głębszym przeżyciu spotkania człowieka z Bogiem. 691. Odpowiedzią na potrzeby inteligencji, ludzi kultury i sztuki jest funkcjonowanie w Lublinie duszpasterstwa środowisk twórczych. Stanowi ono miejsce oddziaływań duszpasterskich Kościoła, sprzyja tworzeniu więzi wspólnotowych tego środowiska, a także prezentacji myśli i twórczego dorobku. 692. W dzisiejszym świecie środki masowego przekazu spełniają doniosłą rolę w kształtowaniu i propagowaniu kultury oraz wiedzy o zachodzących wydarzeniach, ich roli i znaczeniu. Synod postuluje, aby w pracy duszpasterskiej zwracać należytą uwagę na siłę i stopień oddziaływania tych środków oraz ukazywać płynące stąd zagrożenia. Jest to o tyle ważne, że środki społecznego przekazu stanowią w Polsce element programowej dechrystianizacji rodziny, laicyzacji masowego odbiorcy, programowanie odmiennej wizji człowieka i jego światopoglądu, co rzutuje na postawy w życiu rodzinnym i społecznym. Duszpasterze powinni kształtować krytycyzm społeczeństwa wobec przekazywanych przez audiowizję treści, aby tą drogą przeciwdziałać wpływom ateizacji i demoralizacji. 693. Kościół w Polsce nie ma możliwości korzystania ze środków masowego przekazu, a jeśli korzysta z prasy, to tylko w znikomym stopniu, ograniczanym dodatkowo przez cenzurę. Trzeba jednak stwierdzić, że dotychczas duszpasterze nie wykorzystują w dostatecznym stopniu możliwości posługiwania się środkami, które są im dostępne, np. biblioteka parafialna, czytelnia prasy katolickiej, film, wystawa sztuki sakralnej, plakat, fotografia, przezrocza, taśma magnetofonowa i inne. „Środki te wprzęgnięte w służbę Ewangelii, niezmiernie poszerzają zakres słuchania słowa Bożego” (EN 45), są dydaktycznym uzupełnieniem treści głoszonych w Kościele czy na sali katechetycznej. 694. Należy pouczać wiernych o roli organizacji wolnego czasu, który powinien służyć pogłębianiu duchowości człowieka poprzez modlitwę, zacieśnianiu rodzinnej wspólnoty i pogłębianiu kontaktów osobistych. Jest rzeczą dobrą, jeśli wspólny wypoczynek ma miejsce poza domem w obcowaniu z przyrodą lub podczas wędrówki krajoznawczej . Pozwala to skuteczniej zregenerować siły fizyczne i psychiczne, oddalić pokusę „szklanego ekranu” i w godziwej rozrywce umacniać jedność rodziny. III. Ruchy i wspólnoty religijno-duszpasterskie 695. Swoistym znakiem czasu Kościoła posoborowego stają się różnorodne doświadczenia duszpasterskie zmierzające do odnowy życia chrześcijańskiego. Przybierają one postać ruchów i wspólnot o charakterze apostolskim. Inicjatywy te powstają w wyniku uświadomienia sobie przez świeckich podmiotowego miejsca w Kościele, odpowiedzialności za 'obecność Kościoła w każdym środowisku, również pozaparafialnym, chęci pogłębiania własnej wiary i podjęcia wezwania do apostolstwa. Dekret o apostolstwie świeckich wyraźnie stwierdza, że „Przez tego rodzaju inicjatywy zostać może lepiej w pewnych warunkach, spełnione posłannictwo Kościoła” oraz, że „Obowiązkiem Hierarchii [...] jest popierać apostolstwo świeckich, ustalać zasady i udzielać im pomocy duchowych, kierować jego działalnością ku wspólnemu dobru Kościoła” (DA 24). 696. Sytuacja Kościoła w świecie współczesnym, a także człowieka i całych społeczeństw ogarniętych procesami desakralizacji i pluralizmu światopoglądowego sprawia, że formy posługi pastoralnej Kościoła sprowadzone jedynie do struktur instytucjonalnych nie zawsze mogą przynieść oczekiwane owoce duszpasterskie. Odwołanie się więc Kościoła do apostolstwa świeckich w ramach różnorakich ruchów i wspólnot staje się w tych warunkach szczególną potrzebą. Ta misyjna działalność świeckich w środowisku rodziny, pracy i zamieszkania jest realizacją polecenia Chrystusa: „Będziecie moimi świadkami [...] aż po krańce ziemi” (Dz 1,8). 697. Konieczne jest jednak, aby tworzące się i już ukształtowane ruchy, grupy i wspólnoty pełniły swoją apostolską misję w łączności z Kościołem, uczestnicząc w pełni jego życia, karmiąc się jego nauką i trwając przy jego pasterzach. Mają one uniknąć niebezpieczeństwa zasklepiania się w sobie oraz opierać się pokusie gardzenia innymi instytucjami i wspólnotami kościelnymi. Pomocą w tym będzie zachowanie bliskiej i szczerej łączności z pasterzami Kościoła, z jego Urzędem Nauczycielskim. Powinna im zawsze towarzyszyć świadomość, że nie tylko one są adresatami i głosicielami Ewangelii, ale że Kościół jest o wiele bardziej zróżnicowany, co oznacza, że wciela się on i wyraża także w różnych postaciach, a nie tylko w ich własnych. 698. Apostolstwo świeckich przejawiające się w różnych ruchach i formach działania jest podstawą nadziei Kościoła na jego wewnętrzną przemianę przede wszystkim poprzez pogłębianie wiary samych uczestników tych ruchów, a poprzez świadectwo tej wiary na odnowę parafii, która powinna stawać się kościelną wspólnotą apostolsko-maryjną. Dlatego ważne jest, aby wszelkie ruchy i wspólnoty były częścią działalności parafii, która powinna stawać się wspólnotą wspólnot. Synod, przyjmując za słuszną koncepcję zróżnicowania i pogłębiania form duszpasterstwa parafialnego, zachęca duszpasterzy do działania na rzecz rozwoju tych ruchów, do czuwania nad ich wzorem, traktując je jako drogę do umacniania wspólnotowego wymiaru społeczności parafialnej. Postulat ten nabiera szczególnej wymowy w warunkach duszpasterskich Kościoła lubelskiego. W związku z postępującym intensywnie w diecezji rozwojem budownictwa sakralnego, a zatem i powstawaniem wielu nowych parafii i ośrodków duszpasterskich, tworzenie wspólnoty wierzących, między innymi poprzez ruchy i wspólnoty apostolskie, staje się głównym zadaniem działań pastoralnych. 699. W niektórych parafiach diecezji lubelskiej istnieją i prowadzą ożywioną działalność kręgi apostolstwa trzeźwości. O poziomie skuteczności działań trzeźwościowych tych kręgów decyduje nie tylko aktywność świeckich, ale przede wszystkim inspirująca rola i zaangażowanie miejscowych duszpasterzy. Synod zwraca się z gorącym apelem do wszystkich duszpasterzy i wiernych diecezji, aby, oceniając należycie rozmiary zagrożenia alkoholizmem, uczynili wszystko dla przeciwdziałania temu złu, między innymi i poprzez tworzenie, uczestnictwo i aktywną działalność w parafialnych kręgach apostolstwa trzeźwości. 700. Synod zwraca uwagę na pozytywną działalność ruchu Światło-Życie zwanego powszechnie ruchem oazowym. Oazy różnych stopni, które zawiązują się poprzez piętnastodniowe rekolekcje, podejmują kilkuletni, bądź dłuższy okres pogłębiania życia religijnego. Struktura tego ruchu pozwala na kontynuację formacji od wieku szkolnego po okres życia dojrzałego w rodzinie. W ciągu roku odbywają się systematyczne spotkania w poszczególnych grupach okazowych. Treścią tych spotkań jest modlitwa i rozważanie słowa Bożego metodą ewangelicznej rewizji życia, rozważania Ewangelii, kręgu biblijnego i rekolekcji. Uwieńczeniem tych spotkań jest pełne przeżycie niedzielnej Eucharystii. Metody powyższe przyjęte i stosowane w ruchu oazowym stają się szansą ożywienia duszpasterstwa parafialnego oraz konkretnym wyrazem zaangażowania świeckich w życie Kościoła. Ruch oazowy sprzyja także działalności apostolskiej na rzecz parafii poprzez spotkania formacyjne, rekolekcje ewangelizacyjne, przygotowanie i aktywne uczestnictwo w liturgii mszy św. w parafii. 701. Ruch oazowy jest ściśle związany z duszpasterstwem służby liturgicznej poprzez kształtowanie formacji ministrantów, lektorów oraz dziewcząt skupionych w scholach parafialnych. W pracy z liturgiczną służbą ołtarza oprócz metody oazowej stosowane są w diecezji także inne. Należą do nich, sprawdzona już od dawna, metoda duszpasterstwa kół ministrantów i lektorów zawarta w programie ogólnopolskim oraz metoda wykorzystująca doświadczenia skautingu. Synod widzi potrzebę rozwoju wszystkich tych metod, które prowadzą do głębszego przygotowania służby liturgicznej. Należy wyrazić nadzieję, że ten ważny nurt pracy duszpasterskiej przybierający coraz wyraźniej charakter ruchu, będzie ciągle doskonalony poprzez coraz większe zaangażowanie ze strony duszpasterzy i animatorów świeckich. Jest to tym ważniejsze, że ruch oazowy i duszpasterstwo liturgicznej służby ołtarza przyczyniają się w efekcie do odnowy posoborowej liturgii, a także do kształtowania formacji religijno-moralnej dzieci i młodzieży. 702. Synod przypomina, że obowiązkiem duszpasterzy jest rzetelna informacja o problemie i ruchu ekumenicznym, o istniejących kościołach i wspólnotach religijnych. W informacji tej nie można pomijać milczeniem wkładu protestantów w dzieło jednoczenia chrześcijan oraz nieustającej od wieków modlitwy Kościoła prawosławnego o jedność wszystkich kościołów. Należy przy tym unikać wszelkiej polemiki i porównań, podkreślać natomiast, że „wszystko co szczerze chrześcijańskie nigdy nie stoi w sprzeczności z prawdziwymi dobrami wiary, owszem, zawsze może posłużyć ku doskonalszemu wniknięciu w samą tajemnicę Chrystusa i Kościoła”, bowiem „katolicy muszą z radością uznać i ocenić dobra naprawdę chrześcijańskie [...], które znajdują się u braci odłączonych” (DE 4). Synod zobowiązuje duszpasterzy do dokładnego zaznajomienia się z dokumentami Stolicy Apostolskiej na temat ekumenizmu. Treść tych dokumentów powinna być przedmiotem katechizacji dorosłych i młodzieży, a także, w odpowiednim czasie, należy wykorzystywać je w przepowiadaniu z ambony. Duszpasterskie inicjatywy w diecezji lubelskiej oparte na programie ogólnopolskim powinny zmierzać do tworzenia wspólnych płaszczyzn i form współpracy, między przedstawicielami różnych wyznań. 703. Wśród ruchów religijnych obecnych w Kościele współczesnym znajduje się ruch o maryjnym obliczu. Do tradycyjnych należy przede wszystkim ruch Żywego Różańca w formie kółek różańcowych. Celem tego ruchu jest naśladowanie Maryi w pełnieniu woli Bożej i postawie miłości bliźniego. Zadanie to realizowane jest głównie przez modlitwę różańcową traktowaną jako podstawa działalności apostolskiej i charytatywnej. W wielu parafiach diecezji w oparciu o kółka Żywego Różańca prowadzona jest znaczna część pracy duszpasterskiej. Synod zwraca się z apelem do duszpasterzy, szczególnie młodych, aby podjęli zadanie odnowy tego ruchu. Chodzi zarówno o zakładanie nowych kółek różańcowych grupujących młodzież, dzieci i dorosłych, jak opiekę duszpasterską nad tym ruchem poprzez nadawanie mu konkretnych kierunków działań apostolskich i ubogacanie form spotkań modlitewnych członków tego ruchu. Na terenie diecezji lubelskiej istnieją także: ruch Różańca Wieczystego, Różaniec Fatimski, Różaniec Rodzinny, Jasnogórska Rodzina Różańcowa, a także Sodalicja Mariańska, Rycerstwo Niepokalanej, Legion Maryi, Pomocnicy Maryi Matki Kościoła. Synod pragnie uwrażliwić duszpasterzy na szerzenie w parafii tych ruchów, których obecność może przyczynić się do ożywienia religijnego wiernych. Należy także zwrócić uwagę na rozwijające się dziecięce i młodzieżowe ruchy maryjne pod nazwą Grupy Dzieci Maryi czy Dziecięca Krucjata Niepokalanej-Królowej Polski. Ruchom tym przyświeca cel wychowawczy, głównie przez kształtowanie postawy religijno-moralnej młodego pokolenia. 704. W Kościele współczesnym zaznacza się coraz wyraźniej obecność ruchu zwanego drogą neokatechumenalną. Neokatechumenat jest doświadczeniem duszpasterskim prowadzącym w swoich założeniach ku dojrzałemu chrześcijaństwu, głęboko pojętemu nawróceniu poprzez świadome przeżycie bogactwa rzeczywistości chrztu, który udzielony w dzieciństwie jest jakby złożonym ziarnem wiary wymagającym rozwoju. Drogę wspólnoty neokatechumenalnej rozpoczynają katechezy skierowane do dorosłych prowadzone w parafii przez grupę katechetów z kapłanem na czele, na zaproszenie proboszcza. W katechezach przedstawia się obraz świata, człowieka i Kościoła zagrożonych procesami desakralizacji, dechrystianizacji i ogólnego kryzysu wiary. Wspólnota pod przewodnictwem duszpasterza spotyka się systematycznie na liturgii słowa Bożego i Eucharystii, przeżywając kolejne etapy drogi neokatechumenalnej. Ta droga chrześcijańskiego nawrócenia powinna prowadzić do powolnych, a zarazem głębokich zmian w świadomości religijnej oraz w postawie życiowej. Członkowie wspólnot podejmują na terenie parafii działalność ewangelizacyjną poprzez głoszenie katechez, które zmierzają do zakładania nowych wspólnot. Wspólnoty włączają się także w rozmaite formy duszpasterstwa parafialnego, głównie w życie liturgiczne, katechizację, w duszpasterstwo rodzin i charytatywne. Rozwijające się na terenie parafii, pod kierunkiem duszpasterzy, wspólnoty neokatechumenalne mogą być jeszcze jedną szansą zmiany jej struktury na wspólnotę wspólnot. 705. Synod zaleca duszpasterzom, aby dołożyli starań włączenia tych grup i wspólnot w życie religijne parafii. Zobowiązuje jednocześnie do czuwania nad ich życiem i rozwojem oraz do kształtowania ich duchowości zgodnie z nauką Kościoła i potrzebami duszpasterskimi.
