Katecheza, cz. 1 Rozdział drugi POSŁUGA KATECHETYCZNA I. Katecheza w misji duszpasterskiej Kościoła A. Cel katechezy 89. Ostatecznym celem katechezy jest doprowadzenie dzieci, młodzieży i dorosłych do spotkania z Chrystusem, do głębokiej z Nim zażyłości (CT 5) oraz ożywienie ich wiary i uczynienie jej świadomą i czynną (DB 14). Katecheza jest procesem, który powinien towarzyszyć człowiekowi przez całe życie i być działalnością nieustannie organizowaną przez wspólnoty chrześcijańskie. Życie wiary osiąga różne stopnie zależnie do akceptacji słowa Bożego oraz umiejętności jego wyjaśniania i zastosowania (OIK 30). B. Źródła i natura katechezy 90. Zasadniczym źródłem katechezy jest Słowo Boże objawione w sposób pełny w Jezusie Chrystusie i działające w życiu osób żyjących wiarą pod kierunkiem Magisterium Kościoła, który je autentycznie przekazuje. Słowo Boże zawarte w Piśmie Świętym i Tradycji objawia się i jest przeżywane na wiele sposobów: w liturgii, w życiu Kościoła, szczególnie zaś w życiu świętych i sprawiedliwych. Może być także odkryte w wartościach moralnych, które z łaski Bożej istnieją we wspólnocie ludzkiej. Każdy przejaw obecności Bożej w świecie może stać się źródłem katechezy, całe stworzenie rzuca światło na misterium zbawczej mocy Boga, a jednocześnie jest przez nie oświetlane. 91. Katecheza zmierza do tego, aby wartości religijne zostały katechizowanym zaszczepione jako ich osobiste wartości, organicznie i hierarchicznie zharmonizowane z innymi wartościami życiowymi. Musi być niejako ukazywaniem drogi, którą trzeba iść. Katecheza będąc funkcją Kościoła, jest wprowadzeniem do jego społeczności nowych pokoleń przez głoszenie słowa Bożego, inicjację liturgiczną i wdrożenie do życia w wierze. Katecheza jest bowiem aktem Kościoła, który rodzi się z wiary i służy wierze. Prowadzi ona człowieka do nowej egzystencji w Chrystusie Zmartwychwstałym i w niej podtrzymuje. C. Katecheza a ewangelizacja 92. Katecheza winna być kierowana głównie do ludzi, którzy rozpoczęli już drogę wiary. Zostali oni bowiem najpierw przygotowani na przyjęcie słowa Bożego (preewangelizacja), a potem usłyszeli pierwsze przepowiadanie Ewangelii, które nawróciło ich serca i dało zaczątek wiary (ewangelizacja). Często jednak katecheza musi być dzisiaj kierowana do jednostek i wspólnot, które tego wszystkiego jeszcze nie doświadczyły. Wobec takich osób zadanie katechezy jest poszerzone. Musi ona stawać się albo preewangelizacja, czyli przygotowaniem serc ludzkich na głoszenie Ewangelii, albo stawać się ewangelizacją, czyli głoszeniem kerygmatu w przepowiadaniu ewangelizacyjnym dla wzbudzenia wiary. Chociaż katecheza i ewangelizacja są dwiema różnymi formami kościelnej posługi słowa, to w praktyce są ściśle zjednoczone. Ewangelizacja zmierza do tego, aby „przemienić sumienie poszczególnych ludzi i wszystkich razem, potem także ich działalność, a wreszcie życie i całe środowisko, w jakim się obracają” (EN 18; por. Rz 12, 2). Ta przemiana i odnowa jest również celem katechezy (OIK 22). Katecheza nie będzie pełna, jeśli nie weźmie pod uwagę stałej współzależności między głoszeniem Ewangelii a ludzkim doświadczeniem: indywidualnym i społecznym, osobowym i instytucjonalnym, sakralnym i świeckim. D. Odnowa katechezy 93. Kościół potrzebuje stałej odnowy swojej posługi katechetycznej. Odnowa ta powinna prowadzić do głębszego zrozumienia istoty katechizacji, do właściwego wykorzystania osiągnięć nauk pedagogicznych i współczesnych środków przekazu języka umożliwiającego najbardziej skuteczne wyrażenie tej prawdy (CT 17). Sobór Watykański II wezwał do odnowy katechezy (DB 14). Inspiracją tej odnowy jest sam Sobór, który papież Paweł VI uważał za „wielki katechizm naszych czasów”, uchwały tego Soboru, a także posoborowe dokumenty Kościoła dotyczące głoszenia Ewangelii i posługi katechetycznej. Dokumenty te stanowią nowe świadectwo troski Kościoła o katechezę. Synod diecezji lubelskiej pragnie je wykorzystać i tak dostosować do potrzeb duszpasterskich diecezji, aby posługa katechetyczna była gorliwiej i skuteczniej wykonywana. II. Realizacja katechezy w diecezji A. Uwarunkowania pracy katechetycznej 94. Planując odnowę pracy katechetycznej należy uwzględnić uwarunkowania charakterystyczne dla diecezji lubelskiej. Przewaga ludności wiejskiej sprawia, że istnieje większa niż w wielu innych diecezjach liczba szkół gminnych, do których dzieci dojeżdżają. Powoduje to szereg utrudnień mających poważny wpływ na frekwencję dzieci na katechezie i na całą organizację pracy katechetycznej. Grupy dzieci w poszczególnych klasach szkół wiejskich są czasem bardzo małe, niekiedy łączone z innymi klasami, co zmusza do łączenia ich także na katechezie i powoduje konieczność modyfikacji programu. Część młodzieży wiejskiej dojeżdża do szkoły w mieście. Warunki, w jakich te dojazdy się odbywają, mają niekiedy bardzo negatywny wpływ na młodzież. Strata czasu, który trzeba poświęcić na dojazdy, konieczność dostosowania się do rozkładów jazdy sprawiają, że jest bardzo trudno objąć taką młodzież systematyczną katechizacją. Trzeba organizować dla nich dodatkową katechezę w parafii, a i tak spory procent tej młodzieży, częściowo wyobcowanej już z wiejskiego środowiska, nie korzysta z takiej katechezy. 95. Pocieszającym jest fakt. że we wsiach są obecnie możliwości budowania specjalnych domów katechetycznych, i że wiele z nich już zbudowano. Wzrosła też liczba kościołów i kaplic, buduje się wiele nowych domów parafialnych mieszczących dobrze wyposażone sale katechetyczne. Przygotowaniem katechetów świeckich zajmuje się Diecezjalne Studium Katechetyczne, prowadząc także kursy wakacyjne, a w ciągu roku zajęcia dla organistów i uczniów studiów organistowskich. Tak jak w innych diecezjach, co roku wzrasta udział młodzieży w pielgrzymkach do sanktuariów maryjnych, rośnie liczba grup oazowych, wakacyjnych grup rekolekcyjnych dzieci i młodzieży. 96. Od 1961 r., gdy katechezę usunięto ze szkół (w diecezji nie ma szkół prywatnych), całość pracy katechetycznej organizują parafie, a sama katecheza odbywa się w punktach katechetycznych. 97. Dużym osiągnięciem duszpasterskim w diecezji jest zachowanie struktury szkolnej nie tylko w katechizacji dzieci, ale także młodzieży. Katecheza organizowana jest więc dla poszczególnych szkół w obrębie grup klasowych, co sprzyja większej frekwencji na katechezie. 98. Dobrze przebiega katecheza dzieci i młodzieży szkół podstawowych, ale nieco gorzej katecheza młodzieży szkół średnich. Największe trudności występują w realizacji katechezy szkół zawodowych. Katechizacją objęte są także dzieci uczęszczające do klas zerowych oraz część dzieci przedszkolnych. Organizowana jest również katechizacja dzieci specjalnej troski. Synod zaleca roztoczenie specjalnej opieki nad młodzieżą zagrożoną moralnie przez alkoholizm, a w ostatnich latach również przez uzależnienie lękowe i narkomanię. Nieszczęście to dotyka nawet dzieci. 99. Doceniając ważność współpracy z rodzicami, katecheci powinni organizować z nimi spotkania i wykorzystywać je m.in. do pogłębienia wiary rodziców i rozszerzenia ich wiadomości religijnych, zwłaszcza dotyczących sakramentu pojednania i Eucharystii. 100. Mając na uwadze wszystkie te uwarunkowania Synod pragnie, aby wszyscy poświęcający się wypełnianiu posługi katechetycznej w diecezji, nieustannie byli świadomi, że „najcenniejszy dar, jaki Kościół może dać dzisiejszemu zagubionemu i niepokojem trawionemu światu, to kształtować w nim chrześcijan utwierdzonych w tym, co istotne i radujących się w pokorze swoją wiarą” (CT 61). Synod pragnie, aby z tą świadomością podejmowano w diecezji wysiłki zmierzające do jak najlepszej realizacji katechezy. B. Zasady ogólne 1. Katecheza chrystocentryczna 101. Systematycznie prowadzona katecheza winna być ukierunkowana na wyjaśniane przez Magisterium Kościoła objawienie głoszące radykalną przemianę człowieka, świata i wszystkiego, co należy do całości ludzkiej egzystencji, pod wpływem Dobrej Nowiny Jezusa Chrystusa. Powinna więc to być katecheza rzeczywiście realizująca zasadę chrystocentryzmu w konkretnej praktyce (CT 6) i nie może być zatem traktowana tylko jako wpajanie ludziom zasad moralnych oraz zasobu informacji religijnych. 2. Katecheza prowadząca ku nawróceniu 102. Katechizowanych należy przekonać, że konieczne jest w ich życiu głębokie nawrócenie się ku Chrystusowi i spowodowana tym radykalna przemiana serca. Katecheza tego rodzaju jest wolna od moralizowania, natomiast wychowuje w autentycznie chrześcijańskiej moralności. Ukazuje ona bowiem obraz chrześcijanina nakreślony w Kazaniu na górze i uświadamia, że realizowanie się tego obrazu w konkretnym człowieku jest możliwe do osiągnięcia tylko dzięki przemieniającej mocy Ducha uwielbionego Jezusa, ale nie własnymi, ludzkimi siłami. Katecheza ta chce trafić do najgłębszych warstw osobowości człowieka i z nich wyprowadzić działanie. Taka katecheza unika pokusy niebezpiecznego pomieszania nauczania katechetycznego z jakimiś ideologiami i oddania go w ich służbę – „przekracza ona wszelki doczesny mesjanizm społeczny lub polityczny” (CT 52). 3. Katecheza integralna i systematyczna 103. Należy zadbać o ścisłą łączność i wzajemne uzupełnianie się katechezy dzieci, młodzieży i dorosłych, tak, aby były to elementy jednego i ciągłego procesu dojrzewania w wierze (CT 45). 104. Ma to być, tak jak dotychczas, katecheza systematyczna, a więc prowadzona stale według zatwierdzonych programów, dotycząca wszystkich elementów życia chrześcijańskiego i umożliwiająca pełne wprowadzenie w chrześcijaństwo. Należy dążyć, aby tą systematyczną katechezą byli stopniowo obejmowani także dorośli (CT 21). 4. Katecheza społeczna 105. Autentyczna katecheza winna mieć istotny związek ze sprawą sprawiedliwości społecznej w świecie. Powinna jednak prowadzić do zrozumienia, że głównym źródłem wszelkiej niesprawiedliwości jest zło mieszkające w sercu człowieka, a więc fałszywe przekonanie, że pieniądz, sława, kariera itp. są wartościami, od których zależy życie ludzkie. Katecheza taka prowadzi do wejścia w Chrystusowy sposób walki z niesprawiedliwością przez usuwanie tego zła z serca człowieka w procesie nawrócenia. Chce ona kształtować przekonanie, że Kościół ma szerzyć sprawiedliwość społeczną przez ewangelizowanie i formowanie naprawdę nawróconych chrześcijan i nawróconych wspólnot, i w ten sposób uzdrawiać niesprawiedliwe struktury społeczne. 5. Język katechezy 106. W katechezie powinien być używany taki język, dzięki któremu cała, nie wypaczona nauka wiary będzie mogła być przekazana dzieciom, młodzieży i dorosłym w sposób jak najbardziej dla nich adekwatny i uwzględniający odrębność wszystkich uczestników katechizacji – wykształconych i niewykształconych, a nawet upośledzonych fizycznie czy umysłowo (CT 59). 6. Treść katechezy 107. Katecheza powinna wprowadzać w objawienie dane ludziom w Osobie Jezusa Chrystusa. Treść katechezy ma być skoncentrowana wokół najważniejszych tajemnic historii zbawienia. Są to: stworzenie świata i początek zła, zbawcza ingerencja Boga realizującego swój plan odkupienia w historii Ludu Wybranego, misterium paschalne Jezusa Chrystusa, tajemnica Ducha Świętego dana Kościołowi, by go uświęcał i nim kierował aż do chwalebnego przyjścia Chrystusa, Kościół jako sakrament zbawienia, tajemnica Maryi – Matki Chrystusa i Kościoła. 7. Metody katechezy 108. W katechezie należy stosować różne metody w zależności od stopnia dojrzałości kościelnej i religijnej uczestników katechizacji, od ich wieku, rozwoju duchowego i wielu innych okoliczności, zwłaszcza środowiskowych (CT 51). Wybór metody winien być poprzedzony refleksją nad specyfiką danej metody, nad jej stosunkiem do celu, treści i warunków katechezy. Wszelkie wskazania metodyczne mają taki stopień wartości w katechizacji, w jakim służą wierze, którą trzeba budzić i rozwijać. Realizując tę służbę, w katechezie należy stosować oryginalną pedagogię wiary, wzorowaną na tej pedagogii, którą sam Bóg posługiwał się w ciągu dziejów zbawienia (CT 58). Wykorzystując doświadczenia pedagogiki świeckiej i religijnej, należy jednocześnie pamiętać, że nie chodzi tu o przekazywanie wiedzy ludzkiej, ale o pełny przekaz objawienia. Zasad tej pedagogiki można się nauczyć patrząc, jak Bóg wychowywał w wierze np. Abrahama, Mojżesza, czy cały lud izraelski. Dialog człowieka z Bogiem, który dokonuje się podczas katechezy, jest zawsze dialogiem odbywającym się we wspólnocie Kościoła. W katechezie powinno być zatem jak najwięcej wspólnotowego działania. Służyć może temu metoda pracy w zespołach uczniowskich, która sprzyja wzajemnemu poznaniu się katechizowanych, aktywizuje ich, wyrabia poczucie chrześcijańskiej współodpowiedzialności i przekształca katechezę we wspólne poszukiwanie. Stanowi ona zatem jeden z warunków skuteczności katechezy. 8. Teksty do zapamiętania 109. Podczas katechezy należy również zwrócić większą uwagę na pamięciowe przyswajanie niektórych tekstów. Chodzi tu przede wszystkim o zapamiętanie słów Jezusa, ważnych tekstów biblijnych, dekalogu, formuł wyznania wiary, tekstów liturgicznych, ważniejszych modlitw i głównych zasad nauki chrześcijańskiej. Polecone W odpowiednim momencie uczenie się na pamięć pewnych tekstów sprzyja bowiem ich wewnętrznemu przyswojeniu i służy rozwojowi życia chrześcijańskiego. 9. Środki audiowizualne w katechezie 110. Poszukując dróg i środków najbardziej odpowiednich dla skutecznej realizacji katechezy trzeba w niej wykorzystywać wszelkie dostępne środki społecznego przekazu (CT 46). Trzeba też być świadomym, że środki audiowizualne mogą w katechezie pełnić nie tylko funkcję ilustrowania przekazywanych treści, ale także jednoczyć grupę katechetyczną, budzić większe zainteresowanie, aktywizować katechizowanych, kształtować postawę moralną i rozwijać wrażliwość estetyczną (kan. 779). 10. Podręczniki katechetyczne 111. Dużą rolę w katechezie mogą odegrać dobre podręczniki katechetyczne. Powinny one być związane z konkretnym życiem ludzi, uwzględniać ich problemy, używać języka zrozumiałego dla ludzi współczesnych; winny przekazywać całą naukę Chrystusa i Kościoła oraz podkreślać rzeczy istotne w taki sposób, aby pomagały na drodze do ugruntowania w wierze (CT 49). C. Cała wspólnota Kościoła potrzebuje katechezy 112. „W Kościele Jezusa Chrystusa nikt nie może uważać się za zwolnionego od obowiązku uczestnictwa w katechezie” – nawet klerycy, katecheci i duszpasterze (CT 45). Kościół jest bowiem zarazem „wielkim Katechetą” i „wielkim Katechizowanym” (CT 45). Jest on wspólnotą ludzi stających się uczniami Chrystusa, a jednocześnie jest: „Matką i Mistrzynią” (CT 12). 1. Katecheza dostosowana do wieku a. Katecheza rodzinna 113. Szczególne znaczenie ma katechizacja dokonująca się w rodzinie. Pojmuje się ją jako wszelkie działania, które podejmują rodzice chrześcijańscy, by swoim dzieciom umożliwić rozwój w wierze i wprowadzić je do wspólnoty Kościoła. Zadaniem tej katechezy jest włączenie wszystkich władz dziecka w żywy kontakt z Bogiem oraz proste i autentyczne wprowadzenie w wiarę chrześcijańską, a zwłaszcza wychowanie w modlitwie. Uczenie dzieci krótkich modlitw rozpoczyna w nich dialog z Bogiem, przygotowuje do słuchania Jego słowa i rozpoznawania Go jako miłującego Ojca. Katecheza małych dzieci w rodzinie nie przybiera charakteru systematycznych i zorganizowanych spotkań. Sposób bowiem myślenia i postępowania domowników jest odbierany przez dziecko na drodze swoistego przenikania. Fundamentem życia religijnego dziecka staje się docierające do niego tą drogą świadectwo życia chrześcijańskiego. Często dociera ono do dziecka bez pośrednictwa słów i dokonuje się wśród codziennych realiów życia rodziny. Nauczanie religijne w rodzinie chrześcijańskiej przekazywane jest dzieciom niejako razem z życiem biologicznym i w ścisłym połączeniu ze związkami uczuciowymi. Przekazywanie wiary bowiem nie dokonuje się przez proste wypowiadanie słów, lecz jest przekazem, który wpisuje się w życiowe relacje zachodzące między rodzicami i dziećmi. Szczególną okazją do katechezy rodzinnej stają się różne rodzinne wydarzenia – narodziny, choroba, śmierć kogoś z domowników, a także święta liturgiczne wymagające wyjaśnienia ich religijnego sensu. 114. Należy pamiętać, że katecheza rodzinna obejmuje nie tylko małe dzieci. Jej zadaniem jest też pogłębianie i umacnianie katechezy, którą dzieci otrzymują w punktach katechetycznych. Katecheza rodzinna bowiem „wyprzedza każdą inną formę katechezy, towarzyszy jej i poszerza ją” (CT 68). Dzięki niej rodzina chrześcijańska staje się wspólnotą ewangelizującą. Niechaj więc duszpasterze i katecheci dołożą wszelkich starań, aby taka katecheza rzeczywiście dokonywała się w diecezji w jak największej liczbie rodzin. Synod zaleca, aby Wydział Nauki Chrześcijańskiej Kurii Diecezjalnej opracował i udostępnił szczegółowe wskazania dotyczące tej formy katechizacji. b. Katecheza dzieci przedszkolnych 115. Katechizację dzieci przedszkolnych należy prowadzić we wszystkich parafiach. Aktualnie, w diecezji, zalecenie to w większości parafii realizowane jest w stosunku do dzieci 6-letnich uczęszczających do tzw. klas zerowych. Należy starać się usilnie, aby katechezą były objęte w szerszym zakresie niż do tej pory młodsze dzieci przedszkolne. Prowadząc katechezę młodszych dzieci przedszkolnych, należy mieć na uwadze to, że celem tej katechezy nie jest zasadniczo systematyczne nauczanie zmierzające do przyswojenia jakiegoś materiału. Celem katechizacji tych dzieci jest doprowadzenie do tego, by pierwsze zachwyty dziecka poznającego świat były połączone z myślą o Stwórcy i prowadziły do odkrycia, że wszystko, co Bóg stworzył jest dobre. Celem katechizacji dzieci przedszkolnych jest też kształtowanie woli dziecka, by kierowało się w swych decyzjach przekonaniem, że Bóg je widzi, że je kocha, a zatem, aby każdy akt woli był podejmowany przez dziecko z myślą o Panu Bogu. Należy wprowadzać dzieci w chrześcijańskie przeżywanie niedzieli razem z całą społecznością parafialną, uczyć doceniania wspólnego świętowania uroczystości liturgicznych w rodzinie i w parafii oraz umożliwiać dzieciom udział w różnych rodzajach i formach wspólnej modlitwy. Dla osiągnięcia tych celów, Synod zaleca upowszechnić w parafiach praktyki tzw. wczesnej komunii świętej. Do „wczesnej komunii świętej” mogą przystępować te dzieci, które potrafią odróżnić Chleb eucharystyczny od zwykłego oraz posiadają odpowiedni zasób wiadomości religijnych. Przygotowaniem dzieci przedszkolnych do pierwszego pełnego uczestnictwa we mszy św. powinni zasadniczo zajmować się rodzice; niechaj to jednak czynią pod kierunkiem duszpasterza. Należy zadbać, aby takie dzieci miały zapewnioną gruntowną religijną opiekę duszpasterską ze strony rodziców, to znaczy żeby rodzice tych dzieci często przystępowali z dzieckiem do komunii św. i tworzyli w domu atmosferę głęboko religijną. Przygotowując dzieci w wieku przedszkolnym do pełnego uczestnictwa we mszy św. należy również przygotować je do spotkania z Chrystusem w sakramencie pojednania. Dzieci te wprawdzie nie są zdolne do popełnienia grzechu ciężkiego, jednak uczestnictwo w tym sakramencie ukształtuje w nich ducha pokuty, a także wdroży je od wczesnych lat do pracy nad sobą. 116. Katecheza dla dzieci przedszkolnych powinna odbywać się przynajmniej raz w tygodniu. Tam, gdzie to możliwe, należy jedną z sal katechetycznych wyposażyć w urządzenia dostosowane do wzrostu dzieci i zapewniające im możliwość realizowania zajęć ruchowych, a także zaopatrzyć w odpowiednie pomoce dydaktyczne. 117. Należy docenić i wykorzystać fakt, że na ogół dzieci przyprowadzane są na katechezę przez rodziców. Rodzicom trzeba dawać możliwość włączenia się w pewne elementy katechezy i zachęcać, aby w domu nawiązywali do spraw omawianych na katechezie, a także pomagali dzieciom wykonać zlecone im zadania. c. Katecheza dzieci szkół podstawowych 118. Katecheza dzieci szkół podstawowych zajmuje czołowe miejsce w stosunku do innych rodzajów katechezy. Obejmuje bowiem największą liczbę uczestników, a także odbywa się w sposób najbardziej uporządkowany i regularny. W tym okresie dzieci zdobywają podstawowe wiadomości dotyczące prawd wiary i zasad chrześcijańskiego postępowania moralnego. Jest to również czas wprowadzania w życie sakramentalne. Katecheza pomaga dzieciom otworzyć się na życie społeczne w szkole, w parafii i w innych środowiskach. W okresie dorastania pozwala natomiast przeżyć w duchu wiary powstające wtedy trudności związane z odkrywaniem swego świata wewnętrznego, rozwijającą się uczuciowością, popędem seksualnym, młodzieńczymi frustracjami oraz nieufnością i krytycyzmem wobec innych. 119. W diecezji lubelskiej katecheza dzieci szkół podstawowych powinna być prowadzona zgodnie z Ramowym Programem Katechizacji. Tematy katechez można wybierać stosując jeden z dwóch programów szczegółowych. Trzeba przy tym mieć na względzie program szczegółowy realizowany do tej pory w parafii oraz możliwość udostępnienia dzieciom podręczników katechetycznych. Należy jednak dążyć do jak najszybszego przestawienia katechizacji na dotychczasowy program szczegółowy i stosować odpowiadające mu podręczniki: „Bóg z nami” oraz „Katechizm Religii Katolickiej”. Trzeba też usilnie dążyć do tego, aby również po Pierwszej Komunii Świętej dzieci ze wszystkich klas, zgodnie z programem, korzystały z dwóch godzin katechizacji. Tam, gdzie jest to możliwe, duszpasterze powinni zwiększyć potrzebną do tego celu liczbę punktów katechetycznych oraz zatrudnić więcej katechetów, a u siębie i rodziców przezwyciężać złe przyzwyczajenie zakorzenione po likwidacji katechezy w szkole, kiedy to, z braku pomieszczeń, byli zmuszeni ograniczyć katechezę do jednej godziny tygodniowo. Szczególną uwagę należy zwrócić na katechizację w starszych klasach szkoły podstawowej. Jej realizacja bowiem napotyka na większe trudności, ponieważ dzieci tych klas najczęściej dojeżdżają do szkół gminnych. Gorzej też układa się współpraca z rodzicami, którzy na ogół okazują mniejsze niż do tej pory zainteresowanie katechizacją. Zwykle można też zaobserwować w tych klasach zmniejszoną frekwencję na zajęciach katechetycznych. Należy więc, szczególnie w odniesieniu do tych klas, zwrócić uwagę na współpracę katechetów z rodzicami oraz włożyć więcej wysiłku w metodyczne i merytoryczne polepszanie prowadzenia katechezy, uczynić katechezę bardziej atrakcyjną. Dużą pomocą może stać się tu starannie prowadzone przygotowanie do przyjęcia sakramentu bierzmowania. d. Katechizacja młodzieży 120. Katechizacja młodzieży jest dzisiaj z wielu powodów zadaniem szczególnie trudnym do wypełnienia. W życiu bowiem młodzieży ścierają się i wyrażają problemy współczesnego świata oraz nadzieje i niepokoje przeżywane przez dzisiejszych ludzi. 121. Katecheza młodzieży ma wielkie znaczenie i dobrze prowadzona może służyć pomocą w tym niełatwym okresie życia. Powinna ona pomóc młodym w odkrywaniu sensu życia i ułatwić zdobycie chrześcijańskiego spojrzenia na interesujące ich w tym okresie problemy. Katecheza powinna udzielić pomocy w odkrywaniu i porządkowaniu autentycznych wartości, w przezwyciężaniu subiektywizmu i w zdobywaniu nowego zaufania w moc i mądrość Bożą, a także wiązać grupy młodzieży z życiem wspólnoty Kościoła. Ma też ona dać młodym intelektualną podbudowę ich wiary. Nade wszystko jednak katecheza powinna pomagać młodzieży w osiąganiu osobowego przeżycia wiary oraz w stopniowym dojrzewaniu do pełnienia chrześcijańskich obowiązków. Ma ona ogromne znaczenie w budzeniu i rozwijaniu powołania do życia rodzinnego, zawodowego, kapłańskiego i zakonnego. 122. Realizując katechezę młodzieży należy zadbać o to, aby Chrystus i głoszone przez Niego orędzie zbawienia było dla młodych szczególnie pociągające, aby widzieli oni w tym światło zdolne zinterpretować ich życie. Trzeba zatem to Chrystusowe orędzie tak przedstawić, aby młodzież zobaczyła w nim nie tylko wymagania moralne, lecz przede wszystkim radosną naukę skierowaną do człowieka dzisiaj, nowinę, w której skupiają się nadzieje wszystkich ludzi. e. Katecheza młodzieży szkół średnich i zawodowych 123. Katechizacja młodzieży szkół średnich powinna, tak jak dotychczas, uwzględniać przyjęty w danej szkole podział na grupy klasowe. Zapewnia to bowiem lepszą frekwencję młodzieży, a także umożliwia zorientowanie się, jaki procent młodych nie korzysta z katechizacji oraz ułatwia nawiązanie z nimi kontaktu. Młodzieży, która w żaden sposób nie może uczestniczyć w katechizacji razem ze swoją klasą należy dać możliwość korzystania z katechezy w innej grupie katechetycznej albo zorganizować dla niej katechezę niedzielną. Zaleca się, aby młodzież ucząca się w szkołach poza obrębem własnej parafii dostarczała swoim duszpasterzom zaświadczenia o uczestnictwie w katechizacji. Katechezę młodzieży szkół średnich w wymiarze jednej godziny tygodniowo należy prowadzić w oparciu o przyjęty w Polsce Ramowy Program Katechizacji, korzystając z dostępnych programów szczegółowych i materiałów pomocniczych. Treści zawarte w Programie Ramowym przewidziane są dla czteroletniego cyklu nauczania w liceach trzeba je zatem dostosować do dłuższego czasu nauki w technikach oraz krótszego w szkołach zarodowych. Synod zaleca, aby Wydział Nauki Chrześcijańskiej opracował takie dostosowane programy szczegółowe. 124. Stosunkowo najwięcej trudności sprawia katechetom nauczanie młodzieży szkół zawodowych. Zawodowy profil kształcenia ukierunkowuje ją na szybkie usamodzielnienie się i niezależność finansową. Rodzi to niebezpieczeństwo wytwarzania się w niej konsumpcyjnego stylu życia. Pewną trudność stanowi również rozbicie klas na grupy w związku ze zdobywaniem praktycznej nauki zawodu w warsztatach szkolnych lub przyzakładowych i związany z tym skomplikowany rozkład zajęć. W programach trzeba też wziąć pod uwagę fakt, że większa część młodzieży kończy naukę na poziomie szkoły zawodowej i wymaga katechezy wprowadzającej w dorosłe życie, a niektórzy kontynuują naukę w technikum przez kilka następnych lat. Synod widzi potrzebę opracowania specjalnego programu katechizacji młodzieży szkół zawodowych, który bardziej niż dotychczasowy uwzględniałby wszystkie wspomniane uwarunkowania nauczania tej grupy młodzieży oraz opracowania odpowiedniego podręcznika. f. Katecheza młodzieży studiującej 125. W miastach, w których istnieją wyższe uczelnie i szkoły pomaturalne, należy prowadzić katechezę młodzieży studiującej jako naturalną kontynuację katechezy młodzieży szkolnej. Katecheza ta powinna być częścią szeroko pojmowanej działalności duszpasterstwa akademickiego. Duszpasterstwo przejawia zwykle swoją działalność w formie prelekcji, kręgów zainteresowań, konwersatoriów, wykładów, dyskusji itp. Doświadczenia wykazały, że młodzież studiująca chętnie korzysta z zajęć, które mają formę katechezy akademickiej. Synod widzi zatem potrzebę szerszego upowszechnienia tego typu katechezy. Spotkania w ramach katechezy akademickiej odbywają się zwykle w dużych grupach, co nie sprzyja zżywaniu się ludzi i tworzeniu środowiska. Biorąc to pod uwagę zaleca się jako integralną część katechezy organizowanie przynajmniej jednego w semestrze dnia skupienia przeżywanego w mniejszej grupie, najlepiej w połączeniu z wyjazdem do któregoś z domów rekolekcyjnych. 126. Niejednokrotnie zachodzi też potrzeba prowadzenia z młodzieżą studiującą niektórych form katechezy sakramentalnej. Najczęściej chodzi tu o przygotowanie do sakramentu bierzmowania i o katechezę przedmałżeńską. Czasem jednak potrzebna jest również pewnego rodzaju katecheza katechumenalna związana z przygotowaniem studentów do pierwszej spowiedzi i komunii świętej a nawet do przyjęcia chrztu świętego. Ta forma katechezy powinna trwać przynajmniej jeden rok. g. Katecheza młodzieży pozaszkolnej i pracującej 127. Szczególnego rodzaju katechezy potrzebują młodzi, którzy po ukończeniu nauki w szkole podjęli pracę zawodową, często poza miejscem ich stałego zamieszkania, albo pracują w gospodarstwach rolnych (OIK 90). Duszpasterze w diecezji poza niedzielną mszą św. i niektórymi praktykami religijno-zwyczajowymi nie mają z nią niestety, jak dotąd, ścisłego kontaktu. Młodzież zmęczona pracą nie okazuje chęci korzystania z regularnej katechezy. Nie zawsze też umie znaleźć czas na wartościową lekturę. Na przeszkodzie katechizacji tej młodzieży stoją również inne obiektywne czynniki: wyobcowanie z dotychczasowego środowiska, praca na zmiany, brak czasu, zwyczaje panujące w hotelach robotniczych, przyjęty w grupach tej młodzieży styl życia, który nie sprzyja okazywaniu zaangażowania w sprawy religijne. Katechezę młodzieży pozaszkolnej i pracującej należy zorganizować w każdej parafii. Może ona być prowadzona np. po niedzielnej mszy świętej. Katecheza taka powinna być przede wszystkim konkretna, dotycząca problemów codziennego życia; powinna być nie tyle pouczaniem, ile mobilizacją sił duchowych, które kształtują wiarę. Należy uwzględniać w niej fakt, że młodzież ta zazwyczaj pracuje i praktycznie uczestniczy już w życiu ludzi dorosłych. h. Katecheza dzieci i młodzieży specjalnej troski 128. Dziećmi specjalnej troski są dzieci upośledzone umysłowo w różnym stopniu, dzieci niedowidzące i niewidome, niedosłyszące i głuche, przewlekle chore, dzieci kalekie i niedostosowane społecznie. Dla tych dzieci na terenie diecezji lubelskiej znajdują się zakłady specjalne uwzględniające rodzaj upośledzenia, a także klasy specjalne dla dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim, zorganizowane przy szkołach gminnych. Dzieci te w sposób szczególny potrzebują katechezy, która powinna być dostosowana do ich specyficznej sytuacji. Mają one prawo do poznania prawd chrześcijańskiej wiary i do wychowania według zasad chrześcijańskiej moralności, a ze względu na ich upośledzenie tym bardziej potrzebują poznania na katechezie miłości Chrystusa i pomocy w zaakceptowaniu ich niepełnej sprawności. 129. Synod postuluje, aby Wydział Nauki Chrześcijańskiej organizował też specjalne kursy zapoznające wszystkich katechetów z problematyką tego rodzaju katechezy oraz stworzył ośrodek opracowujący konieczne do jej realizacji pomoce dydaktyczne. 130. Proboszczowie niechaj dołożą szczególnych starań, aby zorganizować katechezę dla dzieci przebywających w zakładach wychowawczych, a także, w porozumieniu z innymi proboszczami, zapewnić katechezę dzieciom uczęszczającym do klas specjalnych przy szkołach gminnych (por. kan. 777 n 4). 131. Sprawą szczególnie ważną jest to, żeby rodziny dzieci specjalnej troski były wciągane w katechezę. Dla członków takiej rodziny będzie to pomocne w zrozumieniu i akceptacji własnego dziecka, a także w przyjęciu po chrześcijańsku faktu posiadania dziecka niepełnosprawnego. W trosce o dzieci upośledzone niechaj rodzice i duszpasterze nawiążą współpracę z katolickimi stowarzyszeniami zajmującymi się tym problemem (np. „Muminki”, ruch „Światło-Wiara” itp.). i. Katecheza dorosłych 132. Przypomnienie dawnych praktyk oraz teologiczna refleksja nad znakami czasu sprawiają, że Kościół czuje się dzisiaj coraz bardziej odpowiedzialny i zobowiązany do troskliwego zajęcia się sprawą katechezy dorosłych, aby w ten sposób lepiej realizować zbawczą wolę Boga wobec współczesnych ludzi. Uchwały Soboru Watykańskiego II i późniejsze dokumenty Stolicy Apostolskiej wskazują więc na wypływającą z wielu powodów potrzebę katechizacji dorosłych oraz zalecają różnorodne formy jej realizacji (por. DB 14, 30, 44; OIK 92-97; CT 43-45; kan. 776). 133. Przez katechezę dorosłych należy rozumieć proces, podczas którego w imieniu i na zlecenie Kościoła dokonuje się przepowiadanie wiary dorosłym, a więc wszelkie przepowiadanie skierowane do dorosłych poza przepowiadaniem dokonywanym w ramach liturgii (homilie), chociaż i w przepowiadaniu podczas liturgii zawierają się pewne elementy katechetyczne. 134. Do szczególnej troski o rozwój katechezy dorosłych Kościół lubelski czuje się powołany z wielu konkretnych powodów: - Niektórzy dorośli nie otrzymali pełnej katechezy w młodości. U wielu z nich wiedza religijna jest bardzo skąpa i nie-ugruntowana, potrzebują więc uzupełnienia tych braków. - Spora liczba dorosłych przeżywa swoją wiarę w sposób niedojrzały. Wynikają z tego kryzysy, wątpliwości, bierność, indywidualizm itp. Potrzebują oni pomocy w przejściu od religijności przejętej drogą tradycji do religijności świadomej, z własnego wyboru, dojrzałej, ujawniającej się w konkretach życiowych. - W poszczególnych fazach wieku dorosłego, w związku ze zmianami warunków życia, dorośli potrzebują pomocy w rozwiązywaniu powstających wtedy problemów. Pomoc ta jest np. potrzebna przed rozpoczęciem służby wojskowej, podjęciem pracy, zawarciem małżeństwa, w momencie posiadania dzieci, przeżywania trudniejszych okresów ich wychowania, odejścia dorosłych dzieci z domu, znalezienia się w roli teściów i dziadków, przejścia na emeryturę, przeżywania chorób, wejścia w wiek starości itp. Pomoc taka musi zatem stale towarzyszyć dorosłemu. - Religijna pomoc jest potrzebna dorosłym w celu przezwyciężania niekorzystnych warunków życia, pluralizmu światopoglądowego, szerzącego się materializmu praktycznego, niewłaściwych treści docierających za pośrednictwem środków masowego przekazu. - W życiu Kościoła dokonują się obecnie liczne przemiany dotyczące form pobożności i niektórych poglądów teologicznych, a to powoduje niejednokrotnie zaniepokojenie i dezorientację wśród ludzi. - Wierni mają bardzo wiele problemów i pytań. Tradycyjna, monologiczna, forma kazań i konferencji nie zawsze sprzyja ich ujawnieniu i wyjaśnieniu, potrzeba wobec tego nowych form pracy z dorosłymi. - Poprzez katechezę dorosłych będzie można zapewnić jeszcze większą skuteczność katechizowania dzieci i młodzieży. Wiara młodych rozwija się bowiem przede wszystkim w oparciu o wiarę dorosłych, zwłaszcza rodziców, a oddziaływanie środowiska dorosłych jest silniejsze od wpływu najlepiej nawet prowadzonej katechezy. 135. Celem każdej katechezy jest doprowadzenie do wiary ugruntowanej zarówno poszczególnych wiernych, jak i całej wspólnoty (OIK 37-38). Zależnie od stopnia tego ugruntowania, katechezę dorosłych należy prowadzić w trzech płaszczyznach: ewangelizacji lub reewangelizacji, udoskonalania i rozwijania religijnego i teologicznego kształcenia oraz przygotowania do działalności apostolskiej. Każdy z tych kierunków wymaga odpowiednich do niego form katechezy, aby dzięki nim mogły być jak najlepiej realizowane specyficzne cele i zadania wyznaczane przez dany kierunek. j. Ewangelizacja i reewangelizacja dorosłych 136. W każdej parafii istnieją ludzie, wprawdzie ochrzczeni, ale z różnych powodów, w dużym stopniu, oddaleni od Kościoła. Potrzebują oni specyficznego oddziaływania duszpasterskiego, które pociągałoby ich na nowo ku wierze i Kościołowi. Jest też pewien procent ochrzczonych, praktykujących i uczuciowo związanych z Kościołem, ale posiadających wiarę niedojrzałą, zwyczajową, przejętą na podstawie tradycji, formalną, wiarę, która nie zawsze znajduje odzwierciedlenie w konkretnej praktyce życiowej, a w trudniejszych okolicznościach nie wytrzymuje próby. Tacy dorośli potrzebują odnowienia się w łasce chrztu świętego, potrzebują działań duszpasterskich umożliwiających im odkrycie rzeczywistości ich chrztu w jego wymiarze nadprzyrodzonym, odkrycie całego jego bogactwa i wszystkich jego konsekwencji; potrzebują działań pomagających im w dochodzeniu do świadomego i dojrzałego chrześcijaństwa. Dla zaspokojenia wymienionych potrzeb obie grupy dorosłych w naszych parafiach potrzebują katechezy ukierunkowanej na ich reewangelizację i w dużym stopniu wzorowanej na katechezie katechumenalnej. Można tu skorzystać z bogatych doświadczeń zdobytych przez współczesne ruchy odnowy życia chrześcijańskiego, jak: ruch „Światło-Życie”, Ruch Odnowy w Duchu Świętym czy wspólnoty neokatechumenalne. k. Religijne i teologiczne kształcenie dorosłych 137. Dla dorosłych, bardziej ugruntowanych w wierze, należy organizować systematyczną albo okazjonalną katechezę mającą charakter religijnego lub teologicznego kształcenia. Kształcenie to ma pomóc dorosłym rozwijać i pogłębiać ich wiarę, wzbogacić wiedzę religijną oraz we właściwy sposób przeżywać sytuacje związane ze zmianami zachodzącymi w ich życiu albo w życiu ich dzieci. Form takiej katechezy może być bardzo dużo. 1. Katecheza rodziców 138. W każdej parafii winna być przede wszystkim prowadzona katecheza rodziców posyłających dzieci na katechizację. Najniższym stopniem katechetycznego kontaktu z rodzicami może być pouczanie rodziców, którzy przyprowadzili swoje dzieci na katechezę przedszkolną. Pouczanie to może odbywać się w ciągu kilku minut poprzedzających właściwą katechezę dzieci, w której rodzice uczestniczą. Tam gdzie to jest możliwe należy, wykorzystując obecność rodziców, zaprosić ich w tym czasie na specjalną katechezę do innej sali. Przynajmniej kilka razy w roku należy też gromadzić rodziców na spotkanie, którego celem powinno być pedagogiczne i teologiczne dokształcanie oraz nawiązywanie ściślejszej współpracy między rodzicami a parafialnym zespołem katechetycznym. Dobrze jest, gdy takie spotkania są połączone z udziałem rodziców we wspólnej liturgii mszy świętej. Należy zadbać, aby tego rodzaju spotkania organizować nie tylko z rodzicami dzieci klas młodszych, ale również z rodzicami dzieci starszych klas szkoły podstawowej oraz rodzicami młodzieży szkół średnich. Ze względu na możliwość bardziej trafnego wyboru tematyki, należy się starać, aby te spotkania organizować z rodzicami według grup wiekowych dzieci, a gdzie jest to możliwe nawet z rodzicami poszczególnej grupy katechetycznej lub klasy. Jest to wskazane ze względu na większą możliwość nawiązania twórczego dialogu ze wszystkimi rodzicami obecnymi na spotkaniu. Proboszczowie powinni zadbać o ustalenie zestawu tematów takich spotkań dla poszczególnych grup rodziców a Wydział Nauki Chrześcijańskiej Kurii Diecezjalnej dostarczyć odpowiednich do tego materiałów pomocniczych. Tam, gdzie warunki na to pozwalają, duszpasterze winni także podejmować próby prowadzenia katechezy rodziców w formie małych grup dyskusyjnych czy też tzw. seminariów dla rodziców, dających większą możliwość duchowej i wychowawczej formacji rodziców. Ze szczególną troską powinni też duszpasterze zadbać o dobre zorganizowanie okazjonalnej katechezy dla rodziców związanej z udzielaniem poszczególnych sakramentów. Duszpasterze powinni również prowadzić katechezę tych rodziców, których dzieci są w jakiś sposób głębiej zaangażowane w życiu parafii – przynależąc do grona ministrantów, śpiewając w scholi lub spełniając różne funkcje podczas procesji eucharystycznych. Organizowanie spotkań katechetycznych z tymi rodzicami pomaga dzieciom zachować gorliwość a dla dorosłych jest okazją do bardziej aktywnego włączenia się w życie Kościoła i ożywienia swojej religijności. ł. Katecheza dorosłych ukierunkowana na apostolstwo 139. W katechezie, zwłaszcza prowadzonej z dorosłymi, nie może brakować tak istotnego elementu jakim jest przygotowanie wiernych do działania apostolskiego. Kościół jest misyjny, zatem „dzieło ewangelizacji jest podstawowym zadaniem Ludu Bożego” (por. EN 59, 66). Świeccy spełniają to zadanie przede wszystkim przez świadectwo życia chrześcijańskiego. Świadectwo to, jak mówi papież Paweł VI, aczkolwiek bardzo ważne, nie wystarczy, „ponieważ nawet najpiękniejsze świadectwo przestanie wreszcie kiedyś oddziaływać bez objaśnienia, podbudowania i rozwinięcia go przez jasne, a niedwuznaczne wieszczenie Pana Jezusa” (EN 22). Każdy chrześcijanin powinien umieć zrealizować wskazanie Świętego Piotra: „bądźcie zawsze gotowi do uzasadnienia tej nadziei, która w was jest” (1 P 3, 15). Wielu naszych wiernych nie spełnia jednak w praktyce tych podstawowych zadań chrześcijanina. Katecheza dorosłych przygotowująca ich do apostolstwa musi zawsze zawierać elementy ewangelizujące – tylko ten „kto przyjął Ewangelię, z kolei ewangelizuje innych” (EN 24). Katecheza tego typu winna również zmieniać rozpowszechnione wśród wielu przekonanie, że przekazywaniem Ewangelii mają się zajmować tylko księża. Przekazywanie Ewangelii wydaje się wielu sprawą zbyt skomplikowaną i nie czują się do tego zdolni, trzeba zatem dorosłych nauczyć prostego ujęcia najważniejszych elementów Dobrej Nowiny i stworzyć im okazję do konkretnego przekazania jej jakiejś osobie, czy grupie osób, których z pewnych względów nie można objąć normalną działalnością katechetyczną.
